Chmury

MUZYKOTERAPIA

 dr Izabela Dębicka



MUZYKOPROFILAKTYKA  I MUZYKOTERAPIA W LECZENIU NERWIC DZIECIĘCYCH

Według współczesnych psychologów i lekarzy, istotna odpowiedzialność w zapobieganiu i niedopuszczaniu do pogłębiania się nerwicy u dzieci i młodzieży spoczywa na osobach wychowujących swych podopiecznych, a więc na rodzicach i nauczycielach. Szczególna rola przypada szkole, gdyż jak twierdzi D. Goleman „ coraz więcej dzieci nie znajduje w rodzinie pewnego oparcia w trudnych sytuacjach życiowych” . W związku z powyższym szkoła powinna nie tylko zapewniać odpowiednie wykształcenie z określonych dziedzin wiedzy, ale także przygotowywać swych wychowanków do samodzielnego i twórczego życia w społeczeństwie, uczyć jak pokonywać różne trudności i umiejętnie przeżywać niepowodzenia, jak żyć w zgodzie ze sobą i otoczeniem, odczuwać radość, optymizm i sens z wykonywanej przez siebie pracy. Proces ten Daniel Goleman określa mianem systematycznej edukacji emocjonalnej, w której uczniowie nabywają odpowiednie kompetencje emocjonalne i społeczne.
Według autora nowa strategia nauczania emocjonalnego powinna polegać nie na tworzeniu nowych zajęć, ale „ale na łączeniu lekcji o uczuciach i związkach międzyludzkich z przedmiotami już nauczanymi” . W procesie edukacji emocjonalnej należy uwzględnić nie tylko „dzieci mające takie czy inne problemy, ale (...) wszystkie dzieci, którym mogą przydać się te umiejętności. Jest to szczepionka, która uodparnia ich na całe życie” .
Szczególną rolę w tym procesie można przypisać zajęciom muzycznym łączonym z elementami muzykoprofilaktyki i muzykoterapii. Muzyka, ze względu na swój charakter i strukturę, jako nośnik różnych nastrojów i emocji jest wyjątkowo bliska przeżyciom każdego człowieka. Stanowi niejako odzwierciedlenie różnych przeżyć wewnętrznych niekoniecznie samego twórcy, ale także przeżyć o charakterze ogólnoludzkim. Choć muzyce na ogół przypisywano znaczenie abstrakcyjne, asemantyczne, to współcześnie uznaje się, iż stanowi ona formę działalności ludzkiej o konkretnym znaczeniu . Wyróżnia się m. in. znaczenia zawarte (materiał muzyczny traktowany autonomicznie, muzyka jako wartość sama w sobie) i desygnacyjne – wskazujące (znaczenie, którego odbiór wiąże się z odwołaniem do świata poza dziełem sztuki) .
Z licznych badań przeprowadzonych w Polsce i zagranicą wynika, iż w zakresie CUN muzyka działa na: emocje, poprzez wywoływanie różnorodnych przeżyć (np. lęku, gniewu, smutku, radości lub spokoju) oraz na modulowaniu sposobu przeżywania, procesy poznawcze, procesy neurofizjologiczne, poprzez aktywację bioelektrycznych czynności mózgu, osiąganie stanów odprężenia, a także zmienione stany świadomości typu medytacji, transu, psychomotorykę – muzyka jako czynnik porządkujący ruch .
Muzyka nie tylko wzbudza chwilowe zmiany nastroju. Może wywołać także bardziej trwałe zmiany w psychice odbiorcy i wykonawcy, docierając do głębszych jej pokładów. U wielu słuchaczy dochodzi do „rozładowania” wewnętrznych napięć, konfliktów i kompleksów. Utwory, w których obecne są wyraźne kontrasty, mocno wyeksponowane elementy dzieła muzycznego takie jak: rytm, tempo, dynamika, barwa, duża rozpiętość skali dźwiękowej, liczne dysonanse, wywołuje silne napięcia emocjonalne, której z wcześniej nagromadzonymi emocjami, uczuciami ulegają „rozładowaniu”. Dochodzi wówczas do „oczyszczenia” psychiki czyli „katharsis”.
Muzyka może także pełnić funkcje kompensacyjne. Poprzez kontakt z dziełem muzycznym człowiek łagodzi stany frustracji, zaspokaja pewne potrzeby, co pozwala mu odzyskać utraconą równowagę. Nie tylko potrzeby rekreacji, odprężenia, zabawy, rozrywki, gry, ale także marzeń, ucieczki w piękniejszy świat fantazji, tęsknot, wyobrażeń .
W trakcie słuchania utworów powstają u niektórych odbiorców również swoiste przymuzyczne i pozamuzyczne skojarzenia. Ten mechanizm psychologiczny można wykorzystać w pracy terapeutycznej w celu ustalenia diagnozy, aktualnego samopoczucia pacjenta oraz określenia, na ile powstałe skojarzenia są realne lub jak daleko odbiegają od rzeczywistości .
Muzyka wpływa także regulująco i harmonizująco na układ wegetatywny, układ mięśniowy poprzez zmiany napięcia mięśni oraz układy narządowe przyspieszające przemianę materii, działając na wydzielanie wewnętrzne, ciśnienie tętnicze krwi, siłę i szybkość pulsu .
Tajemnicę oddziaływania muzyki na intensywność przeżyć wewnętrznych odbiorcy, jego dużą łatwość poddawania się nastrojom zawartym w utworze tłumaczy między innymi fakt, iż zawarte w niej “informacje muzyczne” posiadają większą emocjonalną drożność przekazu, niż werbalne środki komunikowania i szybciej uaktywniają procesy pobudzania i hamowania. Jedną z głównych ich właściwości jest to, że naśladują dźwiękowo - ruchowy aspekt zachowania emocjonalnego człowieka. Niektóre sfery jego życia wewnętrznego odznaczają się właściwościami formalnymi analogicznymi do właściwości muzyki. Są to pewne formy ruchu i odpoczynku, napięcia i odprężenia, zgody i niezgodności, przygotowania i pobudzenia nagłej zmiany i t. p.
Elżbieta Galińska, jeden z czołowych przedstawicieli polskiej muzykoterapii wskazuje na wszechstronne możliwości wykorzystania muzyki w usprawnianiu chorych cierpiących na różne schorzenia natury emocjonalnej i psychosomatycznej. Różnorodne działania aktywności muzycznej spełniają następujące funkcje w terapii pacjentów: rozładowanie napięcia psychofizycznego pacjenta, poprawa zaburzonego napędu psychoruchowego (równowaga procesów pobudzenia i hamowania), umożliwienie pacjentowi przeżywania, odreagowania oraz ujawniania silnych, urazowych, stłumionych emocji, uczenie zróżnicowania doznań emocjonalnych, poszerzenie skali przeżywania emocji zarówno pozytywnych, jak i negatywnych, umożliwienie pacjentowi swobodnego ujawniania emocji (poprzez mowę, ruchy, gesty i mimikę), poznawcze (dostarczanie pacjentowi informacji na temat własnego „ja” i jego relacji z otoczeniem), komunikacyjno – społeczne, integracyjne, wykształcenie u pacjenta postaw empatii, rozwinięcie u pacjenta nowych obszarów zainteresowań w celu wszechstronnego wzbogacenia i rozwoju jego osobowości .
Zgodnie z założeniami koncepcji polskiej muzykoterapii muzykę stosuje się w profilaktyce, leczeniu i postępowaniu rehabilitacyjnym oraz w działaniach zbliżonych, dotyczących m.in. stanów z pogranicza zdrowia i choroby, czy postaw i zachowań aspołecznych (muzykoterapia jako jedna z metod psychokorekcyjnych) .
W ramach profilaktyki przewiduje się ochronę i zachowanie zdrowia oraz zapobieganie powstawaniu różnorodnych schorzeń chorobowych. Muzykoterapia może mieć zastosowanie w usuwaniu lub łagodzeniu napięć emocjonalnych mogących przeradzać się w sytuacje konfliktowe w stosunkach międzyludzkich, kształtowaniu prawidłowych reakcji obronnych przeciw czynnikom stresorodnym, wzmaganiu odporności psychicznej człowieka pracującego, intensyfikacji jego wypoczynku .
Stosowanie muzykoterapii w leczeniu nerwic ma stosunkowo najdłuższą tradycję w Polsce i reprezentowane jest przez kierunek psychologiczny, zapoczątkowany przez dr Elżbietę Galińską z Instytutu Psychiatrii i Neurologii Kliniki Nerwic w Warszawie . Według koncepcji autorki (muzykoterapia jako forma psychoterapii) muzyka rozumiana jest jako swoisty język posiadający własną gramatykę muzyczną i może stanowić środek diagnostyczny (ocena samopoczucia i cech osobowości pacjenta na podstawie wybranych przez niego utworów, czy sposobu gry na wybranych instrumentach) i poznawczy dla samego pacjenta (jako źródło realistycznych informacji na temat jego osobowości) .
W procesie terapii stosuje się techniki grupowe, oparte na różnych formach improwizacji muzycznej, dzięki którym pacjenci otrzymują informacje zwrotne na temat ich osobowości, relacji z pozostałymi uczestnikami terapii oraz poziomu dynamiki całej grupy oraz technikę „portretu muzycznego” jako formę syntezy informacji z różnych zajęć terapii kompleksowej i tzw. technikę modelowania, której celem jest przywrócenie pacjentowi jego zakłóconej równowagi w obrębie systemu reprezentacji poznawczych, wskazanie mu jego potencjalnych możliwości rozwojowych oraz wzbudzenie motywacji do poszukiwania nowych sposobów rozwiązywania problemów i regulowania kontaktów z otoczeniem .
W muzykoterapii nerwic stosuje się dwie zasadnicze metody: muzykoterapię receptywną oraz muzykoterapię aktywną (ekspresywną) .
Muzykoterapia receptywna polega na wysłuchaniu przez osobę poddaną terapii jednego lub kilku utworów o ściśle określonym ładunku emocjonalnym. Zwykle po zakończeniu ich prezentacji następuje część dyskusyjna dotycząca przeżyć i skojarzeń pacjenta towarzyszących procesowi odbioru muzyki. Metoda ta odwołuje się do mechanizmu projekcji, tj. rzutowania przez pacjenta własnych przeżyć, odczuć, myśli, poglądów, cech osobowości na słuchany utwór muzyczny .
Muzykoterapia aktywna jest formą ekspresji. Dotyczy zastosowania podstawowych form aktywności muzycznej takich jak: ruch przy muzyce, gra na instrumentach, śpiew i ćwiczenia mowy, działania twórcze z uwzględnieniem określonego celu leczniczego. Pełni ona istotną rolę w procesie niewerbalnego wyrażania myśli i uczuć, w regulacji poziomu aktywności psychofizycznej oraz procesie ustalania diagnozy. W ramach tej metody stosowane są najczęściej takie techniki jak: psychodrama (technika z użyciem głosu ludzkiego i instrumentów muzycznych) i pantomima muzyczna (technika oparta na ćwiczeniach pantomimy) .
Zarówno w zakresie muzykoterapii receptywnej jak i aktywnej stosuje się następujące techniki terapeutyczne: odreagowująco - wyobrażeniowe, aktywizujące emocjonalnie, treningowe, stosowane głównie w terapii behawioralnej, relaksacyjne, komunikatywne (związane z uczeniem komunikacji społecznej), kreatywne, w postaci improwizacji instrumentalnej, wokalnej i ruchowej, psychodeliczne, ekstatyczne, estetyzujące i kontemplacyjne, muzyczny trening uwrażliwienia uczący dostrzegania przejawów i odgłosów życia w muzyce, technika „portretu muzycznego” i „technika zadaniowa” .
W pracy z dziećmi w wieku przedszkolnym i wczesnoszkolnym program terapeutyczny, czy muzykoprofilaktyczny będzie miał nieco inny obraz, niż w przypadku terapii osób dorosłych. W warunkach szkolnych możliwe będzie stosowanie elementów muzykoterapii, niż samej muzykoterapii (chyba, że w trakcie spotkań pozalekcyjnych). Przy doborze metod i technik muzykoterapeutycznych należy uwzględnić wiek, indywidualne możliwości umysłowe, percepcyjno – motoryczne dziecka, aktualny stan zdrowia, samopoczucie, potrzeby jednostki lub grupy terapeutycznej, gust muzyczny, przyjmowane leki, a także poziom zdolności muzycznych. Proponowany materiał muzyczny powinien być zbieżny z programem zajęć muzycznych przewidzianym dla grup przedszkolnych i klas I – III. Wskazane jest, aby w trakcie zajęć przeważały różnego typu gry i zabawy muzyczne, ćwiczenia (uwzględniające 4 podstawowe formy aktywności muzycznej) oraz wybrane fragmenty utworów przeznaczonych do słuchania (trwające max. 10 minut). Nie wolno zapominać o systematycznej edukacji muzycznej dziecka, w związku z tym należy uwzględnić zarówno realizację celów dydaktyczno – wychowawczych, jak i terapeutycznych.
Jednym z najbardziej istotnych czynników warunkujących efektywność terapii jest sama osoba nauczyciela – terapeuty. Podejmując się pracy terapeutycznej, czy profilaktycznej musi mieć na uwadze ogrom spoczywającej na niej odpowiedzialności, dlatego powinna też zadbać o odpowiednio wysoki poziom swoich kwalifikacji . Samo przygotowanie muzyczne, czy kompetencje nauczyciela nauczania przedszkolnego i wczesnoszkolnego będą niewystarczające. Wskazane jest poszerzenie ich o dodatkowe szkolenia przygotowujące nauczyciela do pracy terapeutycznej. Idealnie byłoby, gdyby nauczyciel nauczania przedszkolnego i wczesnoszkolnego był także muzykiem i muzykoterapeutą. Według K. Lewandowskiej osoba muzykoterapeuty powinna posiadać takie właściwości jak: zdolność poświęcania się, zaangażowanie, rozumienie potrzeb i problemów ludzi chorych, głęboka wiedza, intuicja muzyczna, dobra pamięć, refleks, umiejętność współpracy z zespołem terapeutycznym itp .
Prowadząc zajęcia należy pamiętać, aby w swoich działaniach zawsze opierać się na rzetelnej wiedzy o stanie i rozwoju dziecka na podstawie informacji uzyskanych od psychologa lub (i) pedagoga szkolnego, a nie polegać wyłącznie na swoich odczuciach intuicyjnych, gdyż łatwo w takich sytuacjach o pomyłkę, przez którą najbardziej może ucierpieć dziecko. Według prof. A. Kępińskiego: „Z codziennego życia wiadomo, jak często dziecko, które rodzice lub nauczyciele uważają za głupie lub złe, w końcu rzeczywiście takim się staje (...), a ten kto „widzi tylko etykietki diagnostyczne, a wątpliwe prognozy traktuje jako naukowe prawdy, może chorego zepchnąć w krąg przewidzianego diagnozą zachowania, analogicznie jak nauczyciel traktujący swego ucznia jak nicponia” .
W pracy z dziećmi nauczyciel - terapeuta  powinien zadbać także o własne samopoczucie, stąd pracodawcy są zobowiązani, aby stworzyć mu godziwe warunki pracy: „Badania nad stresem w życiu nauczyciela (...) pokazały, że nauczyciele doświadczają nadmiernego i niepotrzebnego stresu, jeśli czują, że nie mają w nikim oparcia, że są niedoceniani lub (co gorsza) krytykowani (...) Tam, gdzie można liczyć na wsparcie, zachętę i superwizję, rzadziej trzeba się posuwać do (...) drastycznych rozwiązań”  (np. odsunięcia od wykonywanej pracy).Szczególnie w trudnych warunkach pracują nauczyciele muzyki: „Ogólnie znane są fakty bardzo niskiego poziomu umuzykalnienia naszego społeczeństwa, niedoboru kadry muzyczno – pedagogicznej, niskiej rangi przedmiotu Muzyka w szkole ogólnokształcącej. Praca nauczyciela w takich warunkach napotyka na szczególne trudności, często prowadzi do wyczerpania nerwowego i ucieczki od zawodu” .

LITERATURA

Galińska E., Kierunki rozwojowe w polskiej muzykoterapii, „Zeszyty Naukowe Akademii Muzycznej we Wrocławiu”, 1988, nr 45.
Galińska E., Muzykoterapia grupowa w psychoterapii, „Psychoterapia”, 1973.
Galińska E., Ocena niektórych aspektów aktywności metody portretu muzycznego na tle analogicznych metod psychoterapii nerwic, „Psychoterapia”, 1994.
Galińska E., Psychoterapeutyczne założenia muzykoterapii, „Psychoterapia”, 1977.
Galińska E., Z zagadnień muzykoterapii, W: Wybrane zagadnienia z psychologii muzyki (red. M. Manturzewska), Warszawa, WSiP, 1991.
Goleman D., Inteligencja emocjonalna, Poznań, Media Rodzina of Poznań, 1997.
Janiszewski M., Muzyka w profilaktyce, leczeniu i rehabilitacji, Łódź, Akademia Muzyczna w Łodzi, 1998.
Kępiński A., Psychopatologia nerwic, Warszawa, PZWL, 1973.
King G., Umiejętności terapeutyczne nauczyciela, Gdańsk, Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, 2003.
Kuński H., Janiszewski M., Muzykoterapia w promowaniu zdrowia, Łódź, Akademia Muzyczna w Łodzi, 1998.
Lewandowska K., Muzykoterapia dziecięca, Gdańsk, 1996.
Lissa Z., Nowe szkice z estetyki muzycznej, Kraków, PWM, 1975.
Meyer L. B., Music, Arts, and Ideas. Univ., Chicago, Chicago Press, 1967.
Natanson T., Wstęp do nauki o muzykoterapii, Wrocław, Ossolineum, 1979.
Schwabe Ch., Leczenie muzyką chorych z nerwicami i zaburzeniami czynnościowymi, Warszawa, PZWL, 1972.