Borowicz-Kartograficzna prezentacja informacji propagandowych

Dorota Borowicz

 

 

Kartograficzna prezentacja informacji propagandowych / Cartographic presentation of propaganda information

 

 

 

Mapa jako źródło informacji

Mapa nośnikiem informacji propagandowych

Kartograficzne środki ataku

Zakończenie

Przypisy

 

 

 

Mapa jako źródło informacji 

Współcześnie obserwowany rozwój technik zapisu i przekazu informacji zupełnie nie pomniejsza roli i znaczenia mapy w społeczeństwie. Bez względu na to, czy jest ona wydrukowana na papierze, czy widnieje na ekranie, nadal stanowi jeden z najbardziej efektywnych sposobów komunikacji. Powszechnie korzysta się z map, poszukując np. informacji dotyczących przebiegu i długości trasy podróży, lokalizacji najbliższej stacji paliw, obiektów turystycznych, miejsca wybuchu wulkanu czy prognozy pogody.

Zgodnie ze schematem przekazu informacji kartograficznej[1] jej źródłem jest kartograf opracowujący mapę. Zasób jego wiedzy i umiejętności warunkują zakres informacji, która za pomocą znaków graficznych zostanie przedstawiona na mapie. Stanowi ona kanał przekazu informacji, a jej odbiorcą jest każdy użytkownik mapy. Podczas korzystania z mapy może uzyskać on wiedzę na temat rozmieszczenia obiektów i zjawisk, ich atrybutów jakościowych i ilościowych, relacji pomiędzy nimi oraz zmian w czasie.

Cechą charakterystyczną prezentacji kartograficznych jest identyfikacja przestrzenna informacji. Oznacza to, że informacje na temat cech obiektów i zjawisk są odniesione do ich graficznych reprezentantów na mapie (punktów, linii i powierzchni), których lokalizacja jest ściśle określona. Ta właściwość map wpływa na fakt, że przeciętny czytelnik uważa mapę za wiarygodne źródło informacji. Mark Monmonier[2] zwraca uwagę, że nawet osoby, które zwykle są nieufne w przypadków tekstów pisanych, mapy zwykle darzą dużym zaufaniem. Informacja przedstawiona na mapie — gdzie fakty i zjawiska zostały rozmieszczone w przestrzeni geograficznej — zwykle uznana zostaje za wiarygodną. Skutkiem tego jest ogromny wpływ map na postrzeganie świata przez ich odbiorców. Od ich treści, w myśl zasady „jestem na mapie, znaczy istnieję”, zależy w świadomości człowieka istnienie wielu obiektów i zjawisk.

Pomijając przypadki celowego fałszowania map, ich czytelnik zwykle nie jest w stanie uświadomić sobie, że nie może ona prezentować wszystkich elementów rzeczywistości, a opracowanie mapy jest procesem subiektywnym. Jego wyrazem jest chociażby uogólnienie treści mapy — jej generalizacja jest niezbędna, aby mapa była czytelna, a w wyniku tego użyteczna dla odbiorcy. Na poszczególnych etapach opracowania mapy kartograf dokonuje indywidualnego wyboru (faktów, danych, metody wizualizacji kartograficznej, barw itp.), co nie pozostaje bez znaczenia na efekt końcowy. W rezultacie np. dwie mapy opracowane z wykorzystaniem identycznych danych, ale z zastosowaniem odmiennych metod wizualizacji przedstawią zupełnie różny obraz rozmieszczenia zjawiska.

 

Mapa nośnikiem informacji propagandowych     

Połączenie siły oddziaływania mapy i subiektywności jej autora jest czynnikiem, który decyduje o wykorzystaniu mapy jako wpływowego narzędzia perswazji. Niektóre mapy bowiem stały się pomocne do oddziaływania na społeczeństwo w celu propagowania poglądów i przekonań: politycznych, społecznych, gospodarczych i innych.

Propaganda jest celową próbą manipulowania myślami, także często zachowaniami odbiorcy, w celu osiągnięcia takich reakcji, które są zgodne z intencjami nadawcy informacji[3]. W przypadku propagandy najczęściej mamy do czynienia z przepływem informacji tylko w jednym kierunku. Taka cecha charakteryzuje też kontakt typu: kartograf — użytkownik mapy. Mapa stanowi element propagandy wizualnej — obok ulotek, plakatów, prasy, fotografii, transparentów. Specjalnie dobrane graficzne środki wyrazu umożliwić mogą skuteczność przekazu informacji za jej pomocą[4].

Mapy stają się przedmiotem propagandy, jeśli zamiarem kartografa (autora, redaktora, wydawcy) staje się uzyskanie wpływu na opinię publiczną, skupienie uwagi odbiorców na idei, którą stara się zaakcentować. Kartograf opracowując mapę dla celów propagandowych subiektywnie dobiera odwzorowanie kartograficzne, dane, „odpowiednio” te dane opracowuje, stosuje takie zmienne graficzne i metody wizualizacji kartograficznej, które umożliwiają uwypuklenie pewnych informacji, nierzadko drugoplanowych, a pomniejszenie znaczenia innych[5]. Nie oznacza to, że mapa jest zafałszowana — najczęściej jest poprawna pod względem graficznym i merytorycznym, ale zastosowane dane i graficzne środki prezentacji kartograficznej powodują, że mapa jest tendencyjna. Mapy stanowią więc łatwy przedmiot manipulacji, stąd ich wykorzystanie w procesie kształtowania opinii dla uzyskania określonych celów społecznych, gospodarczych, politycznych, gdyż te zwykle budzą najwięcej emocji w społeczeństwie.

Geneza wydawania map propagandowych może być różna. Bardzo często treści propagandowe bywają zamieszczane na mapach, kiedy stają się one argumentami dla politycznej perswazji. M. Monmonier[6] zauważa, że najliczniejszą grupą map propagandowych są mapy dotyczące roszczeń terytorialnych, narodowości, granic, strategicznego położenia, podbojów, ataków, ruchów wojsk, sfer wpływów oraz nierówności regionalnej. W ten sposób mapy stają się elementem strategicznym w walce o terytoria. Za ich pomocą każda ze stron sporu próbuje uzasadnić konieczność włączenia w swoje granice obiektu roszczeń, podkreślić mocarstwowość określonego obszaru lub udokumentować konieczność rewizji rubieży. W kartografii światowej liczne są na przykład mapy dokumentujące konieczność właściwego — z punktu widzenia każdego z mocarstw — kolonialnego podziału świata, czy też „uzasadniające” potrzebę dominacji komunizmu na globie ziemskim. Politycznym celom propagandowym służyły także polskie mapy publikowane w okresie kształtowania się granic państwa polskiego po ponad stuletnim okresie zaborów, aż do momentu wybuchu drugiej wojny światowej. Ich zadaniem było dostarczenie informacji politycznym decydentom o istnieniu narodu polskiego, uzasadnienie konieczności stworzenia niepodległego państwa, a gdy ono już powstało — propagowanie jego spójności terytorialnej, nienaruszalności jego granic. Mapy, jako narzędzie silnej propagandy, powszechnie wykorzystywano w Niemczech w latach dwudziestych i trzydziestych XX w. Sugestywne opracowania kartograficzne eksponowały treści służące celowi zdobycia „przestrzeni życiowej” dla narodu niemieckiego. Okres ten obfitował również w tendencyjne publikacje o charakterze rewizjonistycznym, uzasadniające konieczność zmiany granic państwowych w Europie[7].

Informacje propagandowe zamieszczane są na mapach również wówczas, jeśli są one opracowywane na użytek propagowania osiągnięć, sukcesów społeczeństwa lub też dla głoszenia przekonań i ideologii pewnej grupy ludzi. Mapy takie publikowano na gruncie polskim w okresie PRL-u, kiedy to wykorzystywano je dla rozpowszechniania idei socjalistycznych, manifestowania zdobyczy socjalizmu, propagandy gospodarki planowanej i zarządzanej centralnie. W sposób kartograficzny sławiono również efekty planowo postępującego rozwoju kraju.

Współczesne mapy o charakterze propagandowym lub informacyjno-propagandowym zwykle towarzyszą konfliktom politycznym, wewnątrzpaństwowym zmianom podziałów administracyjnych.

 

Kartograficzne środki ataku

Propaganda wizualna, angażująca w procesie przekazu informacji receptor wzroku, obejmuje takie środki wyrazu jak: graficzne przedstawione słowo, symbol, znak, barwa, ruch[8]. Są one nieobce również mapom o wymowie propagandowej. Jednakże specyfika mapy jako obrazu rzeczywistości o podstawach matematycznych sprawia, że wskazać można jeszcze inne środki graficznej prezentacji informacji służące propagandzie[9], [10]. Należą do nich: odwzorowanie kartograficzne, skala, treść podkładowa, dane, generalizacja kartograficzna, forma prezentacji kartograficznej, symbole, napisy, barwy oraz zestawienie map. Z uwagi na cel ich wykorzystania, zasadne wydaje się użycie się dla nich wspólnego określenia: „kartograficzne środki ataku”, którym posłużył się M. Monmonier[11]. John Ager[12] podkreśla, że celem kartografa-propagandzisty jest opracowanie mapy, która — w odróżnieniu od wyważonej graficznie i precyzyjnej „normalnej” mapy — przyciąga uwagę, wydaje się być wiarygodna i przekonywująca. Wykorzystanie tych szczególnych sposobów prezentacji informacji propagandowych na mapach ma na uwadze wzmocnienie przekazu kartograficznego i utrwalenie prezentowanych na mapie informacji w pamięci odbiorcy.

Odwzorowanie kartograficzne jest określonym matematycznie sposobem rzutowania punktów kuli lub elipsoidy na płaską powierzchnię mapy. W jego efekcie siatka geograficzna, czyli układ południków i równoleżników na globusie, zostaje przekształcona na siatkę kartograficzną, czyli układ południków i równoleżników na mapie. Owo rzutowanie może się odbywać bezpośrednio na płaszczyznę, albo na rozwijalne na płaszczyźnie pobocznice walca lub stożka. Istnieją również pochodne tych odwzorowań i takie, które nie mieszczą się w ramach stosowanych klasyfikacji. Wszystkie odwzorowania kartograficzne poddają się regułom matematycznym opisanym różnymi funkcjami. Ponieważ liczba zależności funkcyjnych jest nieograniczona, liczba odwzorowań również. Niemożliwe jest pokazanie na mapie niepłaskiej powierzchni globu bez żadnych zniekształceń odwzorowawczych: zwykle wiernie odwzorowane jest wyłącznie albo pole powierzchni, albo kąty, albo odległości.

Znajomość właściwości odwzorowań kartograficznych umożliwiać może autorom map propagandowych celowy wybór takiego z nich, które w jak najbardziej korzystny sposób przedstawi określone cechy obszaru. Celem wyboru określonego odwzorowania kartograficznego może więc na przykład być lokalizacja pożądanego obszaru w centralnej bądź peryferyjnej części globu. Z tego właśnie względu stosowano odwzorowania azymutalne normalne (płaszczyzna odwzorowawcza styczna z modelem Ziemi w biegunie) dla XX-wiecznych map świata propagujących komunizm — mapy sprawiały wrażenie, że ZSRR znajduje się w centrum świata, a łącznie z innymi krajami komunistycznymi tworzy ogromne imperium. Motywem doboru tego samego odwzorowania w przypadku innych map było pomniejszenie znaczenia komunizmu lub też wskazanie na problem zagrożenia komunizmu imperializmem poprzez pokazanie dominacji innych krajów, które zwartym pierścieniem otaczają kraje komunistyczne (ryc. 1).

 

Ryc. 1. Świat w odwzorowaniu azymutalnym normalnym na mapie propagandowej.

 

Materiał dostępny w odrębnym pliku

 

Źródło: Imperializmus — stála hrozba svetového mieru. Slovenská Kartografia, Bratislava, 1977.

 

Wybór „odpowiedniego” odwzorowania kartograficznego może również powodować pozorne powiększenie lub pomniejszenie powierzchni niektórych regionów — celem tego zabiegu jest wywołanie u czytelnika mylnego wyobrażenia dotyczącego ich znaczenia w świecie. W wielu przypadkach służyło temu walcowe odwzorowanie Merkatora, które — poza obszarami w pobliżu równika — nie pokazuje prawidłowo względnych wielkości powierzchni lądowych. Z tego względu stosowane było dla map prezentujących rozległość Imperium Brytyjskiego przed I wojną światową (znacznie powiększone powierzchnie Kanady i Australii), a także dla pokazania komunizmu jako bardzo groźnej siły (znacznie powiększony obszar ZSSR).

Wiele uwagi wyborowi odwzorowania w kontekście map propagandowym poświęcili w swoich publikacjach m.in. kartografowie J. Ager[13] i M. Monmonier[14], [15] oraz historyk Jeremy Black[16].

Skala mapy. Zagadnienie wyboru skali prezentacji kartograficznej w przypadku map propagandowych dotyczy opracowań atlasowych, ale także zestawień map w publikacjach książkowych, ulotkach lub mediach. Właściwie zredagowany atlas powinien umożliwiać czytelnikom dogodne porównanie jego map, co warunkuje prawidłowe wnioskowanie. Z tego względu istotne jest zachowanie w publikacji wielokrotności skal map krajów, kontynentów i świata. Prawidłowe odczytanie informacji zawartej na wielu mapach usprawnia przedstawienie krajów, regionów lub kontynentów w takiej samej skali. W wydawnictwach o charakterze propagandowym zasady doboru skal zwykle nie są przestrzegane. Przykładem tego są mapy zamieszczane w szkolnych atlasach niemieckich z okresu II wojny światowej, które prezentowały Niemcy i USA w różnych skalach, dzięki czemu wizualnie miały one zbliżoną powierzchnię.

Treść podkładowa. Treść podkładowa to grupa elementów, która obok treści tematycznej, jest główną składową każdej mapy tematycznej — czyli takiej, która prezentuje jeden lub kilka składowych przestrzeni geograficznej, zjawisk, procesów, ale także idee, hipotezy, rezultaty analiz i syntez[17]. Stanową ją wybrane elementy map ogólnogeograficznych, np. sieć hydrograficzna, osadnicza, drogowa, lasy, granice. Treść podkładowa pozwala umieścić informację tematyczną przedstawioną na mapie w odpowiednim kontekście przestrzennym. Pełni rolę identyfikacyjną. Jednakże na mapach propagandowych treść podkładowa może pełnić dodatkową rolę: może wzmacniać bądź ograniczać treść tematyczną. Z takiej funkcji podkładu korzystali niemieccy propagandziści w czasie kształtowania się granic państwowych w Europie po zakończeniu I wojny światowej i w okresie międzywojennym, kiedy postulowali rewizję granic. Ponieważ delimitację rubieży państwowych w Europie Środkowej związano wówczas z przebiegiem granic narodowościowych, dominowały wówczas publikacje prezentujące informacje dotyczącej tej tematyki. Cechą licznych niemieckich propagandowych opracowań stosunków narodowościowych było umieszczanie zasięgów lasów jako elementów podkładowych. Na mapach polsko-niemieckiego pogranicza optycznie pomniejszały one stan polskiego posiadania (ludność polska dominowała na obszarach wiejskich, niemiecka w miastach). Publikowano również takie mapy, na których owe lasy były wyłącznie na terenach, gdzie ludność niemiecka stanowiła mniejszość (ryc. 2). Nierzadko uwypuklano w podkładzie linie kolejowe lub sieć drogową określając je jako „niemieckie linie wpływów”[18].

 

Ryc. 2. Obszary leśne na polskojęzycznym obszarze Górnego Śląska w barwie, którą na mapie oznaczono obszary niemieckojęzyczne.

 

Materiał dostępny w odrębnym pliku

 

Źródło: J. I. Kettler, Völkerkarte von Nordpolen und Ostdeutschland, 1:1 000 000. C. Flemming und C. T. Wiskott, Berlin-Glogau, 1919.

 

Dane. Istnienie wielu różnych danych, które mogą zilustrować ten sam temat za pomocą mapy, stwarza możliwości wyboru takich z nich, które jak najlepiej — z punktu widzenia autora-propagandzisty — przedstawią kartowane zagadnienie. Przykład stanowić mogą tu mapy gospodarcze Polski z czasów PRL-u, w przypadku których spośród wielu mierników prezentacji wielkości ośrodków przemysłowych (np. wartość produkcji, wartość środków trwałych, liczba zatrudnionych, wykorzystana moc energetyczna) najczęściej wybierano liczbę zatrudnionych. W ten sposób eksponowano przemysł ciężki o dużym stopniu zatrudnienia, ale jednak o mniejszym stopniu mechanizacji i automatyzacji, energochłonny, powodując wrażenie istotnego gospodarczego rozwoju kraju. Podobnie wiele różnych danych mieli do dyspozycji autorzy map narodowościowych Górnego Śląska okresu międzywojennego, np. wyniki spisów powszechnych, spisy dzieci szkolnych, wyniki plebiscytu śląskiego, wyniki wyborów do Sejmu Pruskiego. Ponieważ w I połowie XX w. wszystkie one odzwierciedlały strukturę narodowościową, decydowano o wyborze tych, które prezentowały korzystniejszy obraz dla strony publikującej mapę. W wielu przypadkach, pomimo wykorzystania tych samych danych statystycznych i metody ich wizualizacji, wskutek odmiennej interpretacji danych (np. zsumowanie ludności dwujęzycznej z ludnością polską), uzyskiwano zupełnie inny obraz tego samego zjawiska[19].

Generalizacja kartograficzna. Generalizacja kartograficzna jest celowym wyborem, uproszczeniem, uogólnieniem prezentowanych na mapie obiektów i zjawisk. Jest ona niezbędna, aby dostosować informacje zawarte na mapie do możliwości percepcyjnych czytelników. Pozostaje w ścisłej zależności z tematyką mapy, jej skalą i przeznaczeniem. Każdy proces generalizacji jest subiektywny, ale nieraz autor mapy wyjątkowo mocno ingeruje w jego przebieg, co powoduje, że mapy opracowane tą samą metodą kartograficznej wizualizacji zjawisk, na podstawie tych samych źródeł, w podobnej skali, mogą przedstawiać zupełnie odmienny obraz zjawiska.

Mapy propagandowe, bez względu na okres publikacji, zwykle charakteryzują się bardzo silną generalizacją. W wielu przypadkach nie obserwuje się związku pomiędzy stopniem uproszczenia treści mapy a jej skalą. Najczęściej cechują się one dość schematycznym rysunkiem. Silnej redukcji ulegają elementy podkładowe — czasem linia wybrzeża lub granice państw są jedynym elementem orientacji. Wówczas nadmiar elementów treści mapy nie utrudnia przekazu istotnej — z punktu widzenia kartografa-propagandzisty — informacji, a uwaga czytelnika zostaje skupiona na znakach prostych, wyraźnych, prezentujących informacje określone w tytule mapy. Mapy propagandowe, szczególnie małoskalowe, rzadko posiadają wykreślone linie siatki kartograficznej, podaną skalę, a obok nich często brak legendy[20]. Z uwagi na czynnik generalizacji zasadnicze różnice w obrazie rozmieszczenia zjawiska obserwuje się w przypadku prezentacji na mapach obszarów o cechach mieszanych.

Forma prezentacji kartograficznej. Forma kartograficzna to znaki na mapie, które niosą przypisane im treści. Przedstawienie ich na mapie odbywa się wskutek zastosowania określonej kartograficznej metody prezentacji. Informacje powinny być zaprezentowane na mapie w taki sposób, aby czytelnik mógł je poprawnie odczytać. Ponieważ mapy propagandowe kierowane są do dużej liczby odbiorców, niekoniecznie posiadających doświadczenie w zakresie czytania map, w ich przypadku najczęściej stosuje się proste w odbiorze formy prezentacji: zasięgów (przedstawienie granic występowania obiektów i zjawisk; granice mogą się przecinać i zwykle nie pokrywają całej mapy), chorochromatyczną (podział całego obszaru na nieprzecinające się powierzchnie, wyróżnione na podstawie przyjętej cechy jakościowej), sygnaturową (znaki punktowe lub liniowe symbolizujące różne obiekty) i kartogram (dane ilościowe relatywne podzielone na klasy, odniesione graficznie do jednostek powierzchni). Znajomość właściwości kartograficznych metod prezentacji informacji pozwala autorowi opracowania wybrać taką z nich, dzięki której uzyskany obraz stanowi odbicie jego indywidualnego stanowiska wobec prezentowanej problematyki[21]. Przykład stanowić mogą mapy ludnościowe, na których poprzez zastosowanie metody chorochromatycznej wyraźnie wyeksponować można rzadko rozmieszczoną ludność wiejską, w odróżnieniu od kartodiagramu (figury lub bryły o wielkościach wprost proporcjonalnych do wartości statystycznych), dzięki któremu pierwszoplanowa staje się ludność zamieszkująca w dużych miastach. Dla poprawności przekazu informacji duże znaczenie ma również podział danych na klasy (pogrupowanie danych statystycznych w grupy wartości zbliżonych do siebie) w tych kartograficznych metodach prezentacji, które z niego korzystają.

Symbole. Symbole są jednym z najbardziej przyciągających uwagę i sugestywnych środków propagandy wizualnej. Zwykle są one wyraźnie powiększone wobec skali mapy, stąd często stanowią podstawę odróżnienia mapy propagandowej od obiektywnej. Poprzez manipulację ich wielkością, ale także dobór charakterystycznego kształtu czy barwy, sprawiają wrażenie dominacji obiektów lub zjawisk, które symbolizują. Zwykle są one łatwe do interpretacji i dlatego rzadko objaśnia się je w legendzie.

W historii kartografii znane są fakty opracowania systemów symboli propagandowych dedykowanych mapom. Jednym z autorów takiej publikacji-przewodnika był teoretyk geopolitycznej kartografii propagandowej okresu międzywojennego R. Schumacher[22], który opracował katalog 130 znaków „perswazyjnych”. Z kolei A. W. Kamienieckij[23] opracował system znaków dla obiektów przemysłowych, stosowanych na propagandowych mapach gospodarczych ZSRR.

Z punktu widzenia metodyki kartograficznej symbolami stosowanymi na mapach propagandowych są sygnatury liniowe, strzałki ruchu oraz sygnatury punktowe (geometryczne, symboliczne lub obrazkowe).

Najprostszym symbolem map propagandowych jest linia, która symbolizuje względny spokój, stagnację sytuacji. Znaki liniowe stosuje się na mapach najczęściej do przedstawienia powiązań, zasięgu oddziaływania pewnych zjawisk (np. strefy wpływu) oraz przebiegu granic (politycznych, kulturowych, narodowościowych itp.) Aby pokazać stabilne, trwałe linie graniczne, są to zwykle linie ciągłe, a ich rysunek jest wyraźnie pogrubiony. Są one zazwyczaj silnie uproszczone i wygładzone, w przeciwieństwie do linii łamanych i nieregularnych, sugerujących sztuczność lub niestabilność granic.

Dla prezentacji ruchu na mapach najczęściej stosuje się strzałki, które poprzez wskazywanie położenia i kierunku nadają prezentacji dynamiczny charakter. Właściwość ta wykorzystana została również w kartografii propagandowej. Jest to bowiem jeden z najbardziej przekonywujących i sugestywnych symboli kartograficznych. Wykorzystuje się je dla sugerowania działania, ekspansji lub ataku, stąd często są wykorzystywane na mapach działań wojennych, ale też służą zobrazowaniu presji lub zależności. Mogą mieć zróżnicowaną grubość, długość, barwę, jasność. Mocna i gruba strzałka zwykle symbolizuje agresję, a zakrzywiona jest znakiem porażki[24]. Poprzez zmianę wielkości, barwy, liczby strzałek, ich wzajemnego ułożenia na mapie, osiągnąć można odmienny efekt wizualny: M. Monmonier[25] przedstawił sugestie różnych układów strzałek względem siebie ilustrujących różne sytuacje konfliktowe. Z kolei R. Schumacher[26] zalecał ostrożne używanie strzałek na mapach, gdyż mogą być interpretowane jako propaganda wojny.

Spośród sygnatur punktowych najbardziej abstrakcyjnym symbolem map propagandowych jest koło (okrąg). Koła zamieszczone na mapie powodują ład geometryczny sprawiający wrażenie jej dokładności i obiektywności[27]. Poprzez umieszczenie tego symbolu eksponuje się istotność obszaru, wokół którego wykreślono okrąg, a nawet „wzmacnia” wizualnie jego znaczenie w przestrzeni (ryc. 3). Przy pomocy koła przedstawia się na mapach również zasięgi oddziaływania określonego obiektu lub zjawiska — wpływów politycznych, oddziaływania pocisków, rozchodzenia się szkodliwych substancji itp. Symbole koła powszechnie wykorzystywane były na niemieckich mapach propagandowych z lat trzydziestych XX w. (Niemcy — centrum świata), a także na polskich mapach gospodarczych okresu PRL-u (np. regiony gospodarcze i ich ekspansja).

 

Ryc. Ryc. 3. Przykład wykorzystania koła na mapie propagandowej.

 

Materiał dostępny w odrębnym pliku

 

Źródło: F. Braun, A. H. Ziegfeld, Geopolitischer Geschichtsatlas. Verlag von L. Ehlermann, Dresden, 1934, s. 46.

 

Największym stopniem izomorfizmu charakteryzują się sygnatury obrazkowe, nieco mniejszym symboliczne. Sygnatury obrazkowe są najbardziej sugestywne, ale ich wykonanie wymaga znacznych umiejętności graficznych. Z kolei sygnatury symboliczne są zwykle proste, a ich wygląd kojarzy się z przedstawianym obiektem lub zjawiskiem. Najczęściej są duże i sugestywne, stąd nie tylko przyciągają uwagę odbiorcy, ale również wywołują zamierzone przez autora mapy skojarzenia i są łatwe do zapamiętania. Zwykle nie wymagają objaśnienia w postaci legendy. Symbole obrazkowe charakteryzują liczne opracowania propagandowe z pierwszej połowy XX w. Szczególnie złowrogie wydają się być symbole bomb, pocisków lub atakujących samolotów popularne na mapach okresu międzywojennego i II wojny światowej. Z kolei sygnatury w kształcie pięcioramiennych, czerwonych gwiazd, którymi w niektórych radzieckich atlasach oznaczano Moskwę i inne stolice republik związkowych, oznaczały trwałość władzy radzieckiej na terenie ZSRR.

Napisy. Napisy są istotnym źródłem wiedzy, którą czytelnik uzyskuje w procesie czytania mapy. Przede wszystkim z mapy czerpie on informacje o nazwach własnych obiektów geograficznych. Pozwalają one na identyfikację, prezentowanych za pomocą znaków graficznych, obiektów oraz zjawisk. Umieszczone na mapie napisy mają istotny wpływ na czytelność, przejrzystość i właściwą percepcję treści przez jej użytkownika. Istotny jest tu dobór wielkości pisma i jego kroju oraz rozmieszczenie napisów na mapie[28].

Na mapach propagandowych często stosuje się wyraźnie powiększone napisy. Poprzez zastosowanie większego rozmiaru czcionki, ale także wytłuszczonego liternictwa lub wersalików, sugerować można większe znaczenie (wyższą rangę) regionów, miast lub państw. Z kolei skupienie nazw jednostek osadniczych może wskazywać na dużą gęstość zaludnienia, podczas gdy mały rozmiar czcionki może wywoływać wrażenie pustki. Odpowiednio zróżnicowane graficznie nazwy miejsc zamieszczone na mapie często stanowią o ich roli na danym obszarze. W przypadku prezentacji propagandowej znaczenie ma również sam fakt zamieszczenia na mapie określonej nazwy, albo też jej pominięcie. Wiele map o treściach propagandowych zawiera również teksty w postaci haseł, umieszczone bezpośrednio na mapie lub poza jej ramką.

Barwy. Spośród środków graficznej prezentacji to właśnie barwa najbardziej decyduje o atrakcyjności mapy i jej szacie graficznej. Ona najczęściej, poza symbolami, decyduje o skupieniu uwagi czytelnika na pewnych elementach jej treści. Dzięki barwie o określonym kolorze (tonie), jasności i nasyceniu określone symbole lub powierzchnie mogą być odbierane jako elementy różnej rangi. Starając się wpłynąć na postrzeganie przez czytelnika określonego zjawiska lub obszaru, eksponuje się go zwykle poprzez wykorzystanie jaskrawej barwy czerwonej, podczas gdy dla pozostałych stosuje się barwy jasne, zwykle żółte (ryc. 4). W ten sposób sugerowano, na przykład, światową dominację Imperium Brytyjskiego (brytyjskie atlasy z początku XX wieku), hegemonię Niemiec (niemieckie publikacje sprzed i z okresu II wojny światowej) oraz siłę komunizmu (mapy radzieckie wydawane po II wojnie światowej). Efekt „powiększenia” sprawia też zastosowanie intensywnej barwy dla bardzo małych powierzchni, np. kropek na kropkowej mapie rozmieszczenia.

 

Ryc. 4. Obszar zamieszkany przez ludność polskojęzyczną w intensywnej barwie czerwonej na polskiej mapie propagandowej z okresu kształtowania się polsko-niemieckiej granicy państwowej po I wojnie światowej.

 

Materiał dostępny w odrębnym pliku

 

Źródło: Źródło: Śląsk polski, ok. 1:1 700 000. Polskie Towarzystwo dla Ofiar Wojny Braciom Ślązakom, Warszawa, 1919.

 

Na mapach achromatycznych obszary i inne elementy treści, istotne z punktu widzenia kartografa-propagandzisty, eksponuje się poprzez użycie czerni, a pozostałe prezentuje w odcieniach szarości. Takimi cechami charakteryzują się publikacje prasowe, ale też zamieszczane w propagandowych broszurach i na ulotkach mapy niektórych niemieckich propagandzistów okresu międzywojennego. Uważali oni bowiem, że przesadne używanie barw może zakłócić odbiór informacji zamieszczanych na mapach propagandowych, dopuszczali więc jedynie wykorzystanie barwy czerwonej, rzadziej zielonej.

Odpowiednio dobrane barwy stosuje się często w celu przedstawienia związków i zależności na mapach — zwykle obszary „roszczeniowe” pokrywa się barwami pokrewnymi (np. w polskich atlasach historycznych: Polska — czerwona, Wolne Miasto Gdańsk — różowa).

Zestawienie map. Wymowę propagandową może mieć także stosowanie dwóch lub większej liczby map tego samego obszaru obok siebie. Najczęściej prezentują one cechy wybranych obszarów w różnych przedziałach czasowych. Poprzez zestawienie takich treści map autor stara się uzasadnić opinii publicznej konieczność podjętych działań, które do tych zmian doprowadziły (np. zmiana stopy bezrobocia po dojściu do władzy nowej siły politycznej).

 

Zakończenie

Mapy — wydawałoby się, że „nośniki” najbardziej wiarygodnej informacji — mogą podlegać manipulacji. Ma to miejsce wówczas, kiedy stają się narzędziem osiągnięcia celów propagandowych. Mogą podlegać wtedy szczególnym „zabiegom” ze strony kartografa, któremu przyświeca cel propagandowy wypierający obiektywizm badawczy. Wiedza kartografa dotycząca zastosowania graficznych środków wyrazu pozwala je wykorzystać w taki sposób, aby uzyskany obraz skupił uwagę użytkownika mapy na informacji, którą on stara się wyeksponować, a nawet pozostał w jego pamięci na długo. Dzięki wykorzystaniu sposobów wprowadzania w błąd, mapa sprawiająca wrażenie wiarygodnej może z powodzeniem zwodzić czytelnika.

Zaprezentowane czynniki kartograficznej prezentacji informacji propagandowych mają zasadniczy wpływ na uzyskanie tendencyjnego obrazu rzeczywistości. Wykorzystywane były na mapach wydawanych niegdyś — świadkach wydarzeń politycznych i przemian dziejowych, stosuje się je również na mapach wydawanych aktualnie. Wszak „czy tego chcemy, czy nie, żyjemy w epoce propagandy”[29], a więc mapy propagandowe towarzyszą nam i współcześnie. Najczęściej publikowane są w środkach masowego przekazu, gdyż w taki sposób najszybciej docierają do odbiorców i największy jest ich zakres oddziaływania. Istotne jest, aby czytelnik miał świadomość faktu ich istnienia, potrafił zidentyfikować taką mapę, a podczas jej czytania wykazywał pewną dozę nieufności.

 

Przypisy

[1] Koláčny, A. (1971), Informacja kartograficzna — podstawowe pojęcie i termin w nowoczesnej kartografii, „Przegląd Zagranicznej Literatury Geograficznej”, nr 1-2, s. 84-91.

[2] Monmonier, M. (1996), How to Lie with Maps. Chicago and London, the University of Chicago Press, s. 1.

[3] Dobek-Ostrowska, B., Fras, J., Ociepka, B. (1999), Teoria i praktyka propagandy. Wrocław, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, s. 7-11.

[4] Borowicz, D. (2008), Elementy propagandowe w kartografii, „Prace i studia kartograficzne”, t. I, Współczesne problemy metodyki kartograficznej, red. M. Sirko, P. Cebrykow. Lublin, Oddział Kartograficzny PTG, s. 20-21.

[5] Borowicz, D. (2004), Mapy narodowościowe Górnego Śląska od połowy XIX wieku do II wojny światowej. Wrocław, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, s. 141-155.

[6] Monmonier, M. (1996), How to Lie with Maps. Chicago and London, the University of Chicago Press, s. 87-112.

[7] Borowicz, D. (2004), Mapy narodowościowe Górnego Śląska od połowy XIX wieku do II wojny światowej. Wrocław, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, s. 48-51.

[8] Wojtasik, L. (1986), Psychologia propagandy politycznej. Warszawa, Wydawnictwo Naukowe PWN, 377 s.

[9] Ager, J. (1977), Maps and Propaganda, “The Bulletin of the Society of University Cartographers”, Vol. 11, No. 1., Portsmouth, Society of University Cartographers, s. 1-14.

[10] Monmonier, M. (1996), How to Lie with Maps. Chicago and London, the University of Chicago Press, s. 107-112.

[11] Monmonier, M. (1996), How to Lie with Maps. Chicago and London, the University of Chicago Press, s. 107.

[12] Ager, J. (1977), Maps and Propaganda, “The Bulletin of the Society of University Cartographers”, Vol. 11, No. 1., Portsmouth, Society of University Cartographers, s. 1-2.

[13] Ager, J. (1977), Maps and Propaganda. “The Bulletin of the Society of University Cartographers”, Vol. 11, No. 1., Portsmouth, Society of University Cartographers, s. 1-14.

[14] Monmonier, M. (1995), Draving the Line. New York, Henry Hold and Company, 368 s.

[15] Monmonier, M. (1996), How to Lie with Maps. Chicago and London, the University of Chicago Press, 207 s.

[16] Black, J. (1997), Maps and Politics. Chicago, The University of Chicago Press, 188 s.

[17] Żyszkowska, W., Spallek, W., Borowicz, D. (2012), Kartografia tematyczna. Warszawa, Wydawnictwo Naukowe PWN, s. 19-20.

[18] Borowicz, D. (2004), Mapy narodowościowe Górnego Śląska od połowy XIX wieku do II wojny światowej. Wrocław, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, s. 112-113.

[19] Borowicz, D. (2004), Mapy narodowościowe Górnego Śląska od połowy XIX wieku do II wojny światowej. Wrocław, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, s. 79, 89, 123-126.

[20] Borowicz, D. (2008), Elementy propagandowe w kartografii. „Prace i studia kartograficzne”, t. I, Współczesne problemy metodyki kartograficznej, red. M. Sirko, P. Cebrykow. Lublin, Oddział Kartograficzny PTG, s. 23.

[21] Borowicz, D. (2004), Mapy narodowościowe Górnego Śląska od połowy XIX wieku do II wojny światowej. Wrocław, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, s. 144-151.

[22] Schumacher, R. (1935), Zur Theorie der geopolitischen Signatur, „Zeitschrift für Geopolitik”. Jg. 12, H. 4, s. 247-265.

[23] Kamienieckij, A.W. (1974), Niekotoryje woprosy oformlienija kart priednaznaczienych dlja propagandy narodnochozjajstwiennych płanow. „Izwiestja Wyższych Ucziebnych Zawiedienij. Gieodezija i Aerofotosejsmika”, nr 2, s. 103-108.

[24] Ager, J. (1977), Maps and Propaganda. “The Bulletin of the Society of University Cartographers”, Vol. 11, No. 1., Portsmouth, Society of University Cartographers, s. 3.

[25] Monmonier, M. (1996), How to Lie with Maps. Chicago and London, the University of Chicago Press, s. 108.

[26] Schumacher, R. (1935), Zur Theorie der geopolitischen Signatur, “Zeitschrift für Geopolitik”. Jg. 12, H. 4, s. 247-265.

[27] Monmonier, M. (1996), How to Lie with Maps. Chicago and London, the University of Chicago Press, s. 109-110.

[28] Pasławski, J. (red.) (2010), Wprowadzenie do kartografii i topografii. Wrocław, Nowa Era, s. 345.

[29] Pratkanis, A., Aronson, E. (2008), Wiek propagandy. Warszawa, Wydawnictwo Naukowe PWN, s. 14.

 






© 2011-2017 iNFOTEZY ISSN 2083-3652

Wydawca: Uniwersytet Jana Kochanowskiego w Kielcach. Instytut Dziennikarstwa i Informacji

ul. Świętokrzyska 21D, 25-406 Kielce

Tel. 48 41 3497142  fax 48 41 3497143

infotezy@ujk.edu.pl