Poradnia językowa

Zapraszamy do korzystania z Poradni Językowej działającej na stronie internetowej IFP. Wszyscy użytkownicy języka polskiego, mający jakiekolwiek wątpliwości dotyczące tego, jak się mówi, pisze po polsku, mogą je zgłaszać za pośrednictwem specjalnego formularza. Po zapoznaniu się z problemem językoznawcy z IFP postarają się odpowiedzieć na pytania, podać wskazówki odnośnie do przedstawionej kwestii, pomóc wybrać najlepsze rozwiązanie z punktu widzenia normy językowej.

 

UWAGA: nie odrabiamy prac domowych, nie rozwiązujemy zadań z podręczników czy testów. Pomagamy jak najlepiej posługiwać się polszczyzną na co dzień.


 

Formularz zadawania pytań...

 

Pisownia wyrażeń typu "długodziałające nawozy...

Dzień dobry. Mam pytanie dotyczące pisowni wyrażeń typu "długodziałające nawozy ", "nawóz szybkodziałający", "nawóz wolnodziałający". Opracowania zalecają pisownię rozdzielną:

http://sjp.pwn.pl/poradnia/haslo/dlugo-dzialajace-i-krotko-dzialajace;5515.html

Łączna jest dopuszczalna, gdy "wyrażenia wskazujące na trwałą, a nie doraźną właściwość obiektu". Moje pytanie dotyczy tego, czy szybko/wolnodziałający w wypadku np. nawozu to jego trwała czy doraźna cecha? W Internecie można się spotkać z różną pisownią (np. http://www.grower-solutions.pl/nawozy-szkolkarskie/16-multigro-18-6-184-25kg-otoczkowany-nawoz-wolnodzialajacy.html, http://www.farma-malecki.pl/index.php?p1283,multicote-4m-15-7-15-2-25kg-haifa-otoczkowany-nawoz-wolnodzialajacy-coated-slow-acting-fertilizer mają pisownię łączną, ale jeszcze więcej przykładów można znaleźć na pisownię rozłączną, więc to o niczym nie świadczy. Ale w czasopismach naukowych, które przeszły przez etap redakcji językowej, z reguły mamy pisownię rozłącznę.


Moim zdaniem, jeżeli jak w tym fragmencie: 

"azot (podstawowy składnik decydujący o wzroście) w dwóch formach, a mianowicie wolnodziałającej (wiązanej w glebie) oraz szybkodziałającej (słabiej wiązanej w glebie)" (za: http://www.fungichem.pl/azofoska-granulowana-3-kg.html)

wolnodziałający ma znaczenie 'nawóz z azotem wiązanym w glebie', a szybkodziałający 'nawóz z azotem słabo wiązanym w glebie', można chyba mówić o scaleniu się składników wyrażenia i nowym terminie, a nie tylko o wyrażeniu przysłówek+imiesłów.

Jakie jest stanowisko Poradni w tej sprawie? Pozdrawiam, Michał Łuczyński
Odpowiedź: Można bez problemu uzasadnić pisownię łączną tego typu wyrazów. Są one silniej zespolone, niż przykłady z Poradni PWN, to w zasadzie cechy tych nawozów. Jednak należy zauważyć, że można by też bronić pisowni rozdzielnej. Decyduje tu zwyczaj, przemawiający raczej za pisownią łączną. Wahania jednak istnieją, a jednoznacznego rozwiązania raczej się nie da sformułować. Więcej tego typu przykładów znajduje się na stronie naszej poradni:

http://www.ujk.edu.pl/ifp/index.php/poradnia-jezykowa/14-poradnia-jezykowa/931-zimnotloczony-czy-zimno-tloczony
http://www.ujk.edu.pl/ifp/index.php/poradnia-jezykowa/14-poradnia-jezykowa/839-deska-wolno-opadajaca-czy-wolnoopadajaca

Z wyrazami poważania

Piotr Zbróg, IFP UJK

Całość na oddzielnej stronie...
Jak pisać nazwiska par na zaproszeniach

Szanowni Państwo, zwracam się z uprzejmą prośba o radę jak poprawnie odmienić nazwiska na  zaproszeniach ślubnych: „mają zaszczyt zaprosić Szanownych Państwa: Rogala, Przyczyna, Federowicz, Sadowski, Kolat”.
Czy poniżej odmiany są poprawne?
Hannę i Grzegorza Rogalów, Leszka i Dominikę Przyczynów, Zuzannę i Dominika Frasunkiewiczów, Federowiczów, Annę i Adama Sadowskich, Ryszewskich, Adama i Ewę Kolat.
Serdecznie pozdrawiam Monika
Odpowiedź PJ:
Wszystko jest niemal idealnie, nazwiska użyte zostać powinny w liczbie mnogiej. Trzeba zmienić tylko dwie rzeczy. Poprawnie napiszemy: Ewę i Adama Kolatów. Należy też podawać imiona kobiet przed imionami mężczyzn. Piotr Zbróg, IFP UJK

Całość na oddzielnej stronie...
Zimnotłoczony czy zimno tłoczony

Witam serdecznie, proszę o fachową jak poprawnie pisać „zimnotłoczony” czy „zimno tłoczony” (w rozumieniu, olej tłoczony na zimno (metodą na zimno)... Dorota Odpowiedź PJ: Pyta Pani o połączenia przysłówka z imiesłowem przymiotnikowym. Zasadniczo w takich wypadkach zaleca się pisownię rozdzielną, np. świeżo malowany, czyli zimno tłoczony w Pani przykładzie. Jednak jeżeli połączenie takie się scali i jest dość stałe, oznacza ono stałą cechę elementu, należy je pisać łącznie. W Pani przykładzie w zasadzie z takim stałym połączeniem mamy do czynienia. Polecałbym pisownię zimnotłoczony (czyli olej powstały metodą zimnego tłoczenia). Tak też wyraz ten notowany jest m.in. w internecie. Piotr Zbróg, IFP UJK

Całość na oddzielnej stronie...
Trudna odmiana imienia Benno

Szanowni Państwo,
jestem doktorantem w Instytucie Historii Sztuki Uniwersytetu Wrocławskiego i przygotowuję obecnie artykuł o inicjatywach artystycznych podejmowanych w klasztorze Benedyktynów w Broumovie (Czechy) za rządów opata, który nazywał się Benno II Löbl (opat w latach 1738-1751). Wielokrotnie w artykule wymieniam jego imię we wszystkich przypadkach, ale nie jestem pewien, czy poprawnie (np. w służbie opata Benno II Löbla czy w służbie opata Benny II Löbla?).
Znam odmianę polskich imion męskich typu Bruno, Hugo czy Beno, ale w tym wypadku nie mogę spolszczać tego imienia, tylko zachować jego niemiecką wersję. Dlatego będę wdzięczny za pomoc w poradzeniu sobie z tym problemem i przedstawienie poprawnej odmiany imienia Benno przez wszystkie przypadki.
Z poważaniem Adam Szeląg   Odpowiedź PJ: Niemieckie imię Benno ma polski odpowiednik. To Benon. Odmienia się ono jak Brunon: Benona, Benonowi, Benonem. Można by tej wersji używać w artykule, zaznaczając to w przypisie. Jeżeli chcieć posługiwać się oryginalnym wariantem, to, podobnie jak w wypadku imienia Bruno, w mianowniku można by pisać Benno, zaś w pozostałych przypadkach użyć formy z podwójnym -nn- i końcówkami: Bennona, Bennonowi, Bennonem, Bennonie. To byłoby dobre rozwiązanie.
Jest jeszcze inne. Udajemy trochę, że nie istnieje imię Benon, a postać Benno odmieniamy według deklinacji charakterystycznej dla imion o temacie zakończonym na -n- z końcówką -o. Odmieniają się one jak rzeczownik kelner: kelnera – Benna, kelnerowi – Bennowi, kelnerem – Bennem. Piotr Zbróg, IFP UJK

Całość na oddzielnej stronie...
Jaka nazwa szkoły?

Szanowni Państwo! Uprzejmie proszę o poprawienie błędów w nazwie szkoły. Mamy dwie wersje:
a) Gimnazjum im. św. Jana Bosko w Jałówce w rejonie wileńskim;
b) Gimnazjum im. św. Jana Bosko w Jałówce, rejon wileński.
Czy możemy nie odmieniać nazwisko "Bosko"?
Z szacunkiem, Krystyna D.   Odpowiedź PJ: W zasadzie obydwie oficjalne nazwy nie są fortunne z uwagi na dopisek, o który zapewne chodzi. W nazwach szkół nie pojawiają się zazwyczaj dodatkowe informacje typu: w rejonie wileńskim lub rejon wileński. Zwłaszcza na tablicach czy pieczątkach. Nie są one bowiem typowymi składnikami pełnej nazwy szkoły. Wystarczy sama nazwa miejscowości, identyfikująca położenie placówki. Usunąłbym je z obu podanych wariantów. Można się jednak takimi dopiskami posługiwać w informacjach na temat szkoły w różnych nieformalnych pismach albo w internecie. Rozumiem oczywiście, że chodzi o lepszą identyfikację placówki.  
Nazwisko Bosko może pozostać nieodmienione, jeżeli pojawi się wraz z imieniem lub innym tytułem. Piotr Zbróg, IFP UJK

Całość na oddzielnej stronie...
Metafora czy metonimia? Jednak synonimia

 
Chciałbym spytać, czy poniższe wyrazy to przykład metafor czy metonimii:
Koalicja apostatów, niewiernych i renegatów szyickich. Odpowiedź PJ: Rozumiem, że chodzi o wyrazy: apostata, niewierny i renegat. Otóż nie są one ani metaforami, ani metonimiami, a synonimami, i to bardzo zbliżonymi do siebie. Pomijając nawet ich odcienie znaczeniowe w islamie, w każdym z nich jest wspólny sem, czyli element znaczeniowy 'zdrada'. Słowniki języka polskiego zaznaczają nawet tę bliskoznaczność. W tekście, w jakim się te trzy wyrażenia pojawiły koło siebie, widziałbym funkcję wzmacniającą i ekspresywną. Taki charakterystycznymi "trójkami" operował np. Stefan Żeromski, które w jego prozie stały się uciążliwą manierą.   Andrzej Kominek, IFP UJK
 

Całość na oddzielnej stronie...
Podnieść żuraw czy żurawia

Dzień dobry,
jaka forma jest poprawna: podnieść przewrócony żuraw czy przewróconego żurawia?

Odpowiedź PJ:

Poprawnie będzie: podnieść żuraw, ponieważ w wypadku nazwy urządzenia, a chyba o takie chodzi, biernik równy jest mianownikowi. Zapewne formę żurawia w tym znaczeniu też można jednak usłyszeć w podanym kontekście.
Gdyby chodziło o ptaka, wtedy powiemy: podnieść żurawia.
Piotr Zbróg, IFP UJK

Całość na oddzielnej stronie...
JAK NAPISAĆ: NIEKARANA CZY NIE KARANA

Dzień dobry, Panie Profesorze,
piszę z pewną wątpliwością. Jestem protokolantem sądowym i z innymi protokolantkami mamy dość podzielone zdanie, co do pisowni NIEKARANY. Między innymi chodzi o to, czy zapisując w protokole np. Krystyna Kowalska lat 57..., niekarana powinno być zapisane łącznie czy też oddzielnie, czy należy traktować to jako połączenie z przymiotnikiem, czy też z czasownikiem (chodzi o niekaranego za składanie fałszywych zeznań).
Z góry dziękuję za odpowiedź
Agnieszka:)

Odpowiedź PJ:

Obecnie zaleca się pisownię łączną nie z imiesłowami przymiotnikowymi (czynnymi i biernymi). Zasadniczo nie ma znaczenia to, czy użyte są w znaczeniu przymiotnikowym czy czasownikowym.
W Pani przykładzie imiesłów ma znaczenie przymiotnika, więc i tak, nawet biorąc pod uwagę dawniejsze reguły, należałoby zapisać nie łącznie. Niezależnie od tego dziś zawsze najlepiej, stosując ogólną zasadę, napisać NIEKARANY. Dopuszcza się wyjątkowo pisownię nie rozłączną, jeżeli imiesłów wyraźnie został użyty w znaczeniu czasownikowym. Tego jednak nie polecam.

Piotr Zbróg, IFP UJK

Całość na oddzielnej stronie...
Batoracy - jak napisać nazwę absolwenta

Jaka powinna być poprawna pisownia: batoracy czy Batoracy, gdy chodzi o uczniów Gimnazjum im. S. Batorego? Ewa Żmudzka
Odpowiedź PJ: Nazwy absolwentów oraz aktualnych uczniów szkół różnych typów, pochodzące od nazw ich patronów, piszemy od małej litery, np. żeromszczacy, batoracy. Piotr Zbróg, IFP UJK  

Całość na oddzielnej stronie...
Jak odmieniać imię Marija

Witam,
bardzo proszę o pomoc. Czy imię "MARIJA" odmieniamy przez przypadki? Jeśli tak, proszę o informację, jak należy odmieniać owe imię.
Serdecznie pozdrawiam
Teresa Gajewska Odpowiedź PJ: Najprościej można powiedzieć, że imię Marija odmienia się jak rzeczownik żmija – w dopełniaczu, celowniku i miejscowniku przybiera postać Marii (tak jak: żmija – żmii). Należy je wymawiać [Mariji]. Przed końcówkami innymi niż -i „j” pozostaje. Pełna odmiana tego imienia przedstawia się następująco: lp.: M. Marija, D., C., Ms. Marii, B. Mariję, N. Mariją, W. Marijo!, lm.: M., B. Marije, D. Marij, C. Marijom, N. Marijami, Ms. (o) Marijach, W. Marije!
Oczywiście wiadomo, że w pewnych przypadkach następuje tożsamość tego imienia z imieniem Maria. Trzeba by zatem ewentualnie jakoś sygnalizować, o które imię Pani chodzi. Piotr Zbróg, IFP UJK  

Całość na oddzielnej stronie...
deska wolno opadająca czy wolnoopadająca

Dzień dobry,
zwracam się z pytaniem dotyczącym wyrażeń "wolnoopadający" oraz "łatwo wypinający się".
Czytam w SJP, że wyrażenia tego typu (przysłówek + imiesłów przymiotnikowy) piszemy oddzielnie, o ile nie scaliły się. Łącznie piszemy więc te, które "nie wykazują już doraźnej cechy obiektu, do którego się odnoszą, lecz stanowią o jego trwałej właściwości" http://sjp.pwn.pl/zasady/;629461. W tym kontekście wyrażenia odnoszą się do cechy deski sedesowej. Jest to stała jej cecha, a więc czy dobrze wnioskuję, że powinniśmy je pisać łącznie? "Wolnoopadająca" aż prosi się napisać łącznie, ale "łatwowypinająca się" nie wygląda dobrze...
Serdecznie dziękuję za odpowiedź i wyjaśnienie tej kwestii.

Olga
Odpowiedź PJ: W zasadzie przesłanki dotyczące pisowni wymienionych wyrażeń zostały przez Panią omówione. Jedynie kwestia rozstrzygnięcia zapisu – łącznego lub rozłącznego – pozostaje otwarta. Otóż to, że jakieś wyrażenie "wygląda dobrze czy niedobrze", niestety, zazwyczaj o tym nie decyduje. Rzeczywiście, można zauważyć, że wyrażenie deska wolnoopadająca jest bardzo często używane, a przysłówek wraz z imiesłowem oznaczają stałą cechę przedmiotu. Słowniki ortograficzne nie notują takiego wyrazu, co nie oznacza zakazu takiego zapisu. Nie sposób przecież wymienić wszystkich połączeń wyrazowych. Kluczowe są reguły. Wystarczy jednak prześledzić strony internetowe, aby bez kłopotu znaleźć stosowne przykłady. Podobnie z wyrażeniami łatwo wypinająca się / łatwowypinająca się, choć na pewno nie są one tak powszechne jak pierwsze. Nie widzę przeszkód, aby z odpowiednim umotywowaniem stosować tu zapis łączny, zwłaszcza jeżeli chodzi o wyraz wolnoopadająca. Istnieją przecież podobne pary, np. wolno wiążący i wolnowiążący (beton). Piotr Zbróg, IFP UJK  

Całość na oddzielnej stronie...
W zespole szkół czy przy zespole

W skład zespołu szkół wchodzi szkoła podstawowa i gimnazjum. Uważam więc, że należy w tej sytuacji użyć wyrażenia: Szkoła Podstawowa w Zespole Szkół. Jeśli chodziłoby o obiekt niewchodzący w skład zespołu, należało by użyć innych wyrażeń, np. przedszkole przy zespole szkół, basen przy zespole szkół.
Proszę o wyjaśnienie, czy moje przemyślenia dotyczące użycia przyimków "w" i "przy" są zgodne z zasadami poprawności? Bardzo dziękuję. Kaja Odpowiedź PJ: Pani przemyślenia są zasadniczo trafne. W języku polskim niepoprawne jest używanie konstrukcji z przyimkiem przy dla określania części jakiejś całości. I rzeczywiście, jeżeli określony zespół tworzą dwie szkoły, to powinno się powiedzieć: szkoła podstawowa w zespole szkół (napisałem to małymi literami, ponieważ nie ma tu pełnej nazwy własnej szkoły i zespołu). Istnieje jednak zwyczaj mówienia: szkoła podstawowa przy zespole szkół. Bywa, że to drugie wyrażenie zastępuje w codziennym języku poprawne. Staje się jego swoistym wariantem. Choć nie jest ono zgodne z normą, upowszechnia się. Piotr Zbróg, IFP UJK

Całość na oddzielnej stronie...
Dlaczego u w dwutakcie

Witam:) Dlaczego w wyrazach dwójka, dwóch" pisze się ó (wymiana na dwoje), ale np. w dwuletni, dwutakt - u, skoro i jedne, i drugie, pochodzą od słowa "dwa"? Z góry dziękuję i pozdrawiam:) Halina
Odpowiedź PJ:
Podane przez Panią wyrazy złożone pochodzą wprawdzie w części od wyrazu dwa, ale zostały utworzone za pomocą formantu -u-. Połączył on wyrazy dwa i takt oraz dwa i lata w wyrazy pochodne słowotwórczo (dw-u-takt). Stąd nie ma mowy w tym wypadku o wymianie ó na o. Piotr Zbróg, IFP UJK

Całość na oddzielnej stronie...
Z wzorcami czy ze wzorcami

Które wyrażenie jest poprawne w języku polskim: "z wzorcami analitycznymi" czy "ze wzorcami analitycznymi" Jolanta Wesołowska Odpowiedź PJ: W zasadzie obydwa warianty są poprawne. Nieco lepsza byłaby postać z wzorcami z uwagi na to, że przyimka ze używa się wtedy, gdy kolejny wyraz zaczyna się od spółgłoski s, z, ś, ź, ż, rz, sz, po której następuje inna spółgłoska, oraz przed wyrazami rozpoczynającymi się od kilku spółgłosek. Wyraz wzorzec zaczyna się wprawdzie tylko od dwóch spółgłosek, ale i w tym wypadku można postawić przed nim przyimek ze. Piotr Zbróg, IFP UJK

Całość na oddzielnej stronie...
Zdanie pytające po dwukropku

Szanowni Państwo,
piszę, ponieważ chciałam zapytać o poprawność poniższych zdań:
W trakcie rozważań nasunęły się następujące pytania: Jakie podobieństwa są widoczne między powyższymi teoriami a poglądami głównego bohatera? Jakie czynniki mogły zadecydować o wystąpieniu zbieżności?
Czy pisanie dużej litery po dwukropku jest w tej sytuacji dozwolone? Proszę o poprawienie zdań w razie innych błędów.
Z wyrazami szacunku
Martyna  Odpowiedź PJ: W zasadzie dwukropka używamy w takim kontekście wtedy, gdy cytujemy czyjeś słowa w cudzysłowie. Wtedy zasadniczo cytowane zdanie zaczyna się od wielkiej litery, rzadko – od małej. Znak zapytania stawiamy wtedy wewnątrz cudzysłowu, a na końcu – kropkę, np. Wtedy padło pytanie: Skąd na to czas?". Tu raczej z cytowaniem nie mamy do czynienia. I jest to przypadek dość kłopotliwy. Praktyka dowodzi, że dwa sposoby zapisu są akceptowalne, to znaczy pytanie zacząć można od małej lub wielkiej litery. Problematyczny jest tylko pytajnik na końcu. Zamyka on zdanie pytające, ale nie całe wypowiedzenie. Stąd wątpliwości. Piotr Zbróg, IFP UJK  

Całość na oddzielnej stronie...
Niezawierającego czy nie zawierającego

Pytanie dotyczy poprawności zapisu na etykietach wyrazu "niezawierającego" czy "nie zawierającego" w zdaniu: W porównaniu do produktu niezawierającego w składzie substancji słodzących…
Jaka forma jest poprawna? Spotkałam się z zapisem obu i dlatego proszę o pomoc.
Marta Odpowiedź PJ:
Nie z imiesłowami przymiotnikowymi (czynnymi i biernymi) pisze się dziś łącznie, niezależnie od tego, czy użyte są w znaczeniu przymiotnikowym czy czasownikowym. Czasem trudno to jednoznacznie rozstrzygnąć. Najlepiej byłoby, stosując ogólną zasadę, napisać w tym zdaniu: niezawierającego. Dopuszcza się jednak pisownię nie rozłączną, jeżeli imiesłów wyraźnie został użyty w znaczeniu czasownikowym. W Pani zdaniu taka interpretacja byłaby wprawdzie możliwa, ale i tak lepiej zawsze już pisać nie łącznie. Z uwagi jednak na pewne dawniejsze przyzwyczajenia zapewne pojawiają się dwie formy zapisu. Piotr Zbróg, IFP UJK

Całość na oddzielnej stronie...
Jak odmieniać nazwisko Caldarar

Witam!
Chciałabym dowiedzieć się, jak odmienia się nazwisko Caldarar.
Monika Odpowiedź PJ: Nazwisko to odmienia się np. jak dolar: dolara – Caldarara, dolarowi – Caldararowi, dolarze – Caldalarze. Natomiast w liczbie mnogiej w mianowniku i wołaczu: Caldararowie. W pozostałych przypadkach rzecz jest prosta. Piotr Zbróg, IFP UJK

Całość na oddzielnej stronie...
Przegrać konkurs na stanowisko dyrektora

Witam!
Czy poprawne jest zdanie: "Kowalski przegrał konkurs na dyrektora"? Czy konkurs można przegrać, tak jak mecz, wojnę, bieg, sprawę, wybory?
Pozdrawiam  S.G. Odpowiedź PJ: Rzeczownik konkurs w znaczeniu 'postępowanie, którego celem jest wyłonienie najlepszego kandydata do objęcia jakiejś funkcji, na jakieś stanowisko' funkcjonuje w polszczyźnie od kilkunastu lat. Mówi się np.: rozpisać konkurs, ogłosić konkurs na jakieś stanowisko, także wygrać konkurs na stanowisko prezesa lub wygrać w takim konkursie. Zatem, jeżeli ktoś nie osiągnął sukcesu, mówi się, że ktoś przegrał konkurs lub w konkursie, czyli nie został wybrany. Słowniki nie notują wprawdzie takiego zwrotu, ale jest on dość często spotykany. W omawianym kontekście można go zaakceptować. Zasadniczo jednak w wypadku konkursu ogłasza się jego zwycięzcę. Piotr Zbróg, IFP UJK

Całość na oddzielnej stronie...
Wielka czy mała litera po zwrocie powitalnym

Witam, nurtuje mnie kwestia pisania nagłówków e-maili, a konkretnie pierwszego wyrazu po "powitaniu" – wielką czy małą literą? Podam dwa przykłady:                 Witaj,
               chciałbym...
 lub                 Witaj,
                Chciałbym...
Która z form jest poprawna?
Dziękuję za odpowiedź i pozdrawiam serdecznie,
Piotr Drużkowski Odpowiedź PJ: W takich wypadkach poprawny jest pierwszy wariant – wyraz w następnej linii po zwrocie powitalnym należy napisać małą literą. Nie jest to obecnie przestrzegane, stąd liczne wątpliwości użytkowników polszczyzny. Piotr Zbróg, IFP UJK

Całość na oddzielnej stronie...
Około, zdobywca/zwycięzca, w przypadku zwycięst...

Dzień dobry,
chciałabym zadać 3 pytania, które nurtują mnie od jakiegoś czasu.
1. Która z form jest poprawna: „co około 2 miesiące otrzymywać będziesz... ” czy „co około 2 miesięcy otrzymywać będziesz..."? 2. Czy forma „zdobywca nagrody” jest poprawna? A może jedyną dopuszczalną formą jest „zwycięzca nagrody”? 3. Czy można powiedzieć „w przypadku zwycięstwa” (zamiast „w przypadku wygrania”)?
Będę wdzięczna za rozwianie moich wątpliwości.
Pozdrawia i dziękuję
Anna Gibas z Warszawy   Odpowiedź PJ: 1. Obydwie formy są w zasadzie niepoprawne, choć pojawiają się dość często w polszczyźnie. Przyimek około łączy się tu z dopełniaczem, a co – z biernikiem. Następuje zatem konflikt co do wyboru przypadka. Najlepiej powiedzieć: mniej więcej co dwa miesiące… 2. Nagrodę można zdobyć, a nie zwyciężyć. Poprawnie będzie więc tylko: zdobywca nagrody. Można natomiast zwyciężyć w konkursie o nagrodę. 3. Można powiedzieć i tak, i tak. Wyrażenie w przypadku zwycięstwa brzmi nawet lepiej. Najlepiej byłoby jednak powiedzieć: w wypadku zwycięstwa lub w wypadku wygrania. Piotr Zbróg, IFP UJK

Całość na oddzielnej stronie...
Jak pisać cmentarz - wielką czy małą literą

Mam wątpliwości w następującej kwestii: jak pisać cmentarz stary, cmentarz nowy, cmentarz partyzancki? Czy może dużymi literami? ( Chodzi o cmentarze w Kielcach). Zofia Rutkiewicz   Odpowiedź PJ: Zgodnie z regułą z Wielkiego słownika ortograficznego PWN, która nota bene nie jest jasna, należy pisać cmentarz Na Rossie, cmentarz Rakowicki, ale: Cmentarz Łyczakowski. W dwóch pierwszych wypadkach uznaje się, że wyraz cmentarz jest nazwą gatunkową, to znaczy po prostu jest nazwą pospolitą, a nazwą własną są jedynie wyrazy pisane wielkimi literami. W wypadku ostatniej nazwy przyjęto, że w całości jest nazwą własną. Nie objaśniono jednak, na jakiej podstawie.
W odniesieniu do Pani pytania – należałoby skłaniać się ku zapisom: cmentarz Stary, cmentarz Nowy, cmentarz Partyzancki. Jednak można by też bronić zapisu wielkimi literami. W wypadku dwóch pierwszych nazw w użyciu są oba warianty. W ostatnim – częściej pojawia się zapis Cmentarz Partyzancki. Być może odczuwa się tu, że przymiotnik jest integralną częścią nazwy.
Zasadniczo jednak reguła nie wskazuje dokładnego sposobu różnicowania zapisów, stąd w innych poradniach językowych nie ma jednoznacznego rozwiązania tego problemu. Piotr Zbróg, IFP UJK  

Całość na oddzielnej stronie...
Zawsze czy na zawsze

Witam,
moje pytanie brzmi następująco: jaka jest poprawna forma: "Dziękuję, że pojawiłeś się w moim życiu i proszę, zawsze już w nim pozostań", czy "Dziękuję, że pojawiłeś się w moim życiu i proszę, na zawsze już w nim pozostań"? Zawsze czy na zawsze? Byłabym wdzięczna za wyjaśnienie.
Beata
Odpowiedź PJ: Z punktu widzenia poprawnościowego oba elementy są dobre. Być może na zawsze ma większą siłę oddziaływania na odbiorcę. Jeżeli więc wziąć ten aspekt pod uwagę, a chyba o to chodzi, polecałbym drugi wariant. Dodać należy, że w podanych zdaniach po wyrazie życiu należy jeszcze postawić przecinek. Piotr Zbróg, IFP UJK  

Całość na oddzielnej stronie...
Przecinek przed a także i w zdaniu podrzędnym

Dzień dobry,
piszę do Państwa ponieważ mam dylemat dotyczący przecinka w dwóch zdaniach:
1. "Każde najdrobniejsze wątpliwości i dolegliwości konsultujemy z mamą, najlepszą przyjaciółką, a także z zaufanym lekarzem lub farmaceutą".
Czy w tym wypadku przecinek przed "a także" powinien pozostać? Moim zdaniem nie, ponieważ "a także" można byłoby zastąpić spójnikiem "i" czy "oraz". Czy mam rację, czy jednak przecinek powinien pozostać?
2. "Gdyby napady migreny pojawiały się częściej niż raz w tygodniu konieczna jest wizyta u lekarza prowadzącego."
W tym wypadku wydaje mi się, że przed słowem "konieczna" powinien pojawić się przecinek. Mam rację, czy jednak się mylę?
Z góry bardzo dziękuję za pomoc.
Pozdrawiam
Elwira Posłajko
Odpowiedź PJ: W pierwszym zdaniu przecinek przed a także postawiony został poprawnie. Jego zasadnicza tożsamość funkcjonalna ze spójnikami oraz lub i jest nieco pozorna i nie ma w tym wypadku znaczenia. Wyrażenie a także pełni bowiem funkcję wprowadzenia dopowiedzenia, uzupełnienia zasadniczego członu.
Jeżeli chodzi o drugie zdanie, ma Pani rację. Wskazane przez Pani miejsce to połączenie zdania podrzędnego z nadrzędnym. I w takim wypadku przecinek jest konieczny.  Piotr Zbróg, IFP UJK

Całość na oddzielnej stronie...
Ad hoc-owy - czy można używać tego wyrażenia?

Szanowni Państwo!
Uprzejmie proszę o ocenę, czy następujące sformułowanie, zamieszczone w ofercie pracy, jest poprawne: "Zakres obowiązków wybranej osoby będzie obejmował przygotowywanie ad hoc-owych raportów".
Czy w języku oficjalnym dopuszczalna jest forma "ad hoc-owy"? Czy pisownia tego słowa jest poprawna?
Dziękuję za udzielenie porady.
Z poważaniem
Piotr Mankiewicz Odpowiedź PJ: Wyrażenie ad hoc oznacza 'doraźnie, bez przygotowania', ma więc znaczenie przysłówka, a w zdaniu bywa zazwyczaj okolicznikiem. Twórcy ogłoszenia chodziło zapewne o przygotowanie doraźnych raportów, czyli było to znaczenie przymiotnikowe. Stąd utworzył wyrażenie przypominające w jego mniemaniu przymiotnik. Zarówno jednak takie znaczenie, postać wyrażenia, jak i jego zapis – ad hoc-owy – nie są poprawne w języku polskim. Nie notuje się go w słownikach i nie powinno się pojawić w ogłoszeniu. Jednak funkcjonuje ono w użyciu społecznym, występuje w dwóch wariantach: proces ten był zupełnie ad-hocowy; dowcip sytuacyjny, ad-hocowy; a to taki ad hocowy wpis. Okazuje się, że nawet jest dość częste. Być może więc po jakimś czasie się przyjmie i pozostanie w języku, choć z punktu widzenia słowotwórczego będzie ono wadliwe. Jeżeli chodzi o ortografię, to w zasadzie należałoby je pisać w takim wypadku bez łącznika. Piotr Zbróg, IFP UJK  

Całość na oddzielnej stronie...
Odmiana nazwiska Bicke w języku polskim

Dzień dobry,
noszę niemiecko brzmiące nazwisko, zakończone na literę -e – Biecke. Czy w języku polskim można powiedzieć: Poleć panu Bieckiemu zrobienie wykazu?
Uważam, że forma właściwa w ww. zdaniu powinna brzmieć: panu Biecke. Będę wdzięczny za pomocną odpowiedź i wyjaśnienie.

Dziękuję i pozdrawiam Cezary   Odpowiedź PJ: Nazwiska zakończone na -e odmienia się jak przymiotniki rodzaju nijakiego (np. łatwe) oprócz narzędnika i miejscownika. Nazwisko Biecke [wym. bike] przybiera następujące końcówki: łatwego – Bieckego (M., B.), łatwemu – Bieckemu (C.). W narzędniku i miejscowniku wyjątkowo będzie to końcówka -em (a nie -ym): z Bieckem, o Bieckem.  Coraz częściej nazwiska zakończone na -e (także na -o), zwłaszcza obce, nie są odmieniane. Zazwyczaj wynika to z obawy przed popełnieniem błędu. Dopuszcza się zachowanie postaci mianownikowej tylko wtedy, gdy pojawia się ona z odmienionym imieniem lub innym wyrazem, np. Poleć Cezaremu / panu / profesorowi Biecke zrobienie tego wykazu. Piotr Zbróg, IFP UJK

Całość na oddzielnej stronie...
Czy "Z góry dziękuję" jest niegrzeczne?

Czy "Z góry dziękuję" jest niegrzeczne? Zastanawiałem się nad tym, adresując wczoraj list z prośbą do dziekana.
Czy  takie zakończenie wniosku/podania może być uznane za obraźliwe? Osobiście mnie by taki zwrot nie uraził, ale wygląda na to, że wielu ludzi (zwłaszcza wyższych statusem od nadawcy) odbiera to jako protekcjonalne zachowanie, jakoby adresat zakładał, że jego prośba na pewno zostanie pozytywnie rozpatrzona, "odbierając" adresatom wolność wyboru.
Odpowiedź PJ: Wielu ludzi tak kończy listy czy podania z jakąś prośbą, licząc, że ta formuła bardziej zobowiąże adresata do działania. Rzeczywisty jej wpływ perswazyjny jest zapewne znikomy. Zbyt często tak się kończy różne pisma i traktuje się czasem tę frazę jak zwrot grzecznościowy. Siła oddziaływania na odbiorcę zwiększa się wtedy, gdy takie słowa kieruje – odwrotnie niż Pan pisze – osoba o wyższym statusie np. do podwładnego. Wtedy niejako "z góry dziękuję" brzmi jak polecenie.
Inną sprawą jest aspekt grzecznościowy. Rzeczywiście niektórzy mogą to odebrać jako próbę wywarcia presji. Może nawet niegrzeczną. Odradzałbym stosowanie "z góry dziękuję" w oficjalnych podaniach, np. do instytucji, lub oficjalnych listach do nieznajomych. Do dziekana wydziału na pewno bym tak nie napisał nie tylko jako student, ale nawet jako pracownik uniwersytetu. Mniej rażące byłoby jej wykorzystanie w e-mailu do kogoś, kto nas przynajmniej kojarzy lub zna. Wtedy zapewne łagodniej potraktuje takie słowa.
Słowa "z góry dziękuję" nie odbierają wolności wyboru adresatowi, ale mogą go zdenerwować. Pytanie o ich skuteczność staje się w takich okolicznościach retoryczne. Piotr Zbróg, IFP UJK

Całość na oddzielnej stronie...
Poprawnie tylko Dryi

Witam serdecznie, mam gorącą prośbę o odmianę nazwiska Dryja. Dokładnie chodzi mi o zdanie: Zostały przyznane świadczenie pani Anecie Dryi czy Dryji. Grzegorz   Odpowiedź PJ: Nazwisko Dryja odmienia się jak rzeczownik szyja, czyli: szyi ­– Dryi, szyją – Dryją. Właśnie z dopełniaczem mamy czasem kłopoty. Istnieje wątpliwość, czy pisać tylko -i czy niepoprawnie *-ji. Nawet niektórzy nosiciele tego typu nazwisk, np. Kreja, Ziaja, Nicieja, postulują zapis -ji. Na razie jednak norma ortograficzna pozostaje bez zmian. Piotr Zbróg, IFP UJK

Całość na oddzielnej stronie...
Czy człowiek może być niszowy

Witam,
zastanawia mnie użycie przymiotnika "niszowy", a mianowicie, czy można o kimś powiedzieć, że jest niszowy. Czy to dotyczy tylko produktu lub usługi tej osoby?
Pozdrawiam Ange Odpowiedź PJ: Ciekawe, że przymiotnika niszowy zasadniczo współczesne słowniki nie notują ze stosownym objaśnieniem. To słowo w naszym języku jest już znacząco rozpowszechnione, zwłaszcza w środowisku zajmującym się handlem oraz marketingiem. Jego znaczenie można wywodzić z jednego ze znaczeń rzeczownika nisza – 'wolne miejsce, jakie może zająć np. producent na rynku towarów'. Tak więc niszowy produkt to taki, który zajmuje na rynku miejsce dotychczas niewypełnione, nikt jeszcze takiego produktu nie zaproponował klientom. Dodać by trzeba, że jeżeli mówimy o niszowym produkcie, to myślimy raczej o czymś mało rozpowszechnionym, używanym przez jakąś wąską grupę konsumentów lub takiej grupie oferowanym, np. "Te słodycze są raczej niszowe, lubią je tylko klienci o wyjątkowych oczekiwaniach". O ludziach na razie tak się raczej nie mówi. Nietrudno jednak wyobrazić sobie wyrażenia typu niszowy producent czy niszowy wytwórca, czyli taki, który oferuje coś niszowego. Tego typu połączenia byłyby ograniczone do pewnej grupy nazw osób. Należy na koniec doda Piotr Zbróg, IFP UJK

Całość na oddzielnej stronie...
MODLIĆ SIĘ ZA MNIE CZY ZA MNĄ

Szanowny Panie Profesorze,
mam dylemat – jak powinno brzmieć następujące zdanie: Św. Antoni módl się za mną czy módl się za mnie.
Bardzo proszę o szybką odpowiedź.
Uprzejmie dziękuję.
Julita Odpowiedź PJ: W tym zdaniu obydwa warianty są w zasadzie poprawne. Dziś, zgodnie z zaleceniami, mówić należy: modlić się za kogoś, za coś, o coś, czyli – Święty Antoni módl się za mnie. Dawniej używano również wariantu: modlić się za kimś: Święty Antoni módl się za mną. Już w latach 70. uznawano taką konstrukcję za przestarzałą, jednak nadal funkcjonuje ona w modlitwach. Słyszy się więc ją często, jesteśmy do niej przyzwyczajeni. Ponieważ pani zdanie można by uznać za fragment modlitwy, dawniejsza forma nie wzbudzi tu zapewne zastrzeżeń. Piotr Zbróg, IFP UJK

Całość na oddzielnej stronie...
W miejscowości Kielce, w Kielcach

Bardzo proszę o fachową poradę w określaniu miejscowości lub miasta.
Pracuję w firmie, w której ludzie składający różne pisma i dokumenty dość często, a w zasadzie to w większości podają, że coś miało miejsce w MIEJSCOWOŚCI KIELCE, GMINA KIELCE. Dokładnie tak samo piszą, jeśli dotyczy to miejscowości Zagrody w gminie Sitkówka-Nowiny.
Proszę o wyjaśnienie, czy jeżeli sprawa dotyczy Kielce, to nie powinno się przypadkiem napisać W KIELCACH, a jak sprawa dotyczy miejscowości Zagrody, to po prostu W MIEJSCOWOŚCI ZAGRODY, GMINA SITKÓWKA-NOWINY. Jak chodziłem do szkoły, to za napisanie, że coś wydarzyło się w miejscowości Kielce lub w miejscowości Wałbrzych dostałbym po prostu dwóję (wtedy to była najniższa ocena). Czy coś się od tej pory zmieniło? Szczerze mówiąc osobiście mnie to razi, a mam z tym do czynienia niemal codziennie. Czy nagle Kielce po ograniczeniu liczby województw z 49 stały się nagle mało znane?
 Jacek   Odpowiedź PJ: W wielu wypadkach, które Pan ma zapewne na myśli, wystarczyłoby napisać w Kielcach. Tak też doradzają językoznawcy. Samo wyrażenie w miejscowości Kielce jest pleonazmem, ponieważ Kielce to nazwa miejscowości. I chyba nie pojawia się tak często jak wyrażenie w mieście Kielce, któremu też zarzuca się nadmiar informacji. Obydwa wyrażenia rażą wielu Polaków. To język urzędowy wpłynął na zwiększenie liczby użyć takich wyrażeń. Zamiast prezydent Kielc mówi się prezydent miasta Kielce (Kielc). Dla niektórych to brzmi poważniej. Niekiedy trudno pominąć miasto, np. nie powiemy Urząd Kielc, tylko Urząd Miasta Kielce (Kielc).
Rzeczowników typu miejscowość, miasto, wieś powinno się używać przede wszystkim wtedy, gdy nie wiadomo, o jaką jednostkę chodzi. Jednak w polszczyźnie nie zawsze to, co jednym wydaje się oczywiste, dla innych takie jest. Stąd wielu dodaje te rzeczowniki, a inni ich za to krytykują.
I jeszcze kwestia tego, że spotyka się zarówno formy miasta Kielce i miasta Kielc. Tu również istnieją wahania. Choć językoznawcy raczej opowiadają się za formą drugą, częściej lub tak samo często pojawia się wariant pierwszy. To jedna z kluczowych wątpliwości Polaków, jaką składnię wybrać. Piotr Zbróg, IFP UJK  

Całość na oddzielnej stronie...
Zawiłości z nazwiskiem Czubówna

Jeśli to nie jest tajemnica i jeśli to nie przeszkadza pani Czubównej, proszę o podanie nazwiska jej ojca. Czy odejście od nazwiska ojca wymagało procedury zmiany nazwiska w Urzędzie SC ? Jakie nazwisko ma w dowodzie osobistym? Jak nazywa się jej syn, jeśli ma syna?
Papurzyński
Odpowiedź PJ: Ponieważ "nie wiadomo", o kogo konkretnie chodzi, objaśnię kwestię nieco ogólniej. Po pierwsze nazwisko Czubówna to dawniejsza, nieoficjalna forma nazwiska Czub (takie nazwisko nosił ojciec). Przyrostek -ówna wskazywał na to, że jej nosicielka miała być panną (nazwisko żony przyjmowało formę Czubowa). Dlaczego nieoficjalna forma? Zasadniczo nazwisko z przyrostkiem -ówna nie występowało w dokumentach, ale w codziennej komunikacji. Stąd syn winien nosić nazwisko Czub (jeżeli oczywiście zaistniały odpowiednie ku temu wskazania). Czasami z różnych względów nosicielka nazwiska Czubówna / Czubowa tak silnie się z nim wiązała, że stawało się ono powszechnie używane. Niektóre z kobiet tak się na przykład podpisywały na swoich publikacjach. Jednak w dowodzie powinno być napisane Czub, chyba że doszło do zmiany nazwiska rodowego lub wystąpiły inne prawne okoliczności.
Na koniec jeszcze jedna kwestia – odmiana tytułowego nazwiska. Należy je odmieniać według deklinacji rzeczownikowej, a więc: pani Czubówny, pani Czubównie, z panią Czubówną itd.  Piotr Zbróg, IFP UJK

Całość na oddzielnej stronie...
Witaj, Andrzeju, czyli jeszcze o formach powitalny...

Oponowałem w firmie IKEA w sprawie stawiania przecinka w zwrocie “Witaj, Andrzeju” stosowanym w korespondencji kierowanej do klientów. W odpowiedzi IKEA powołała się na wyjaśnienie otrzymane z Poradni Językowej IFP UJK, które przedstawiam w załączniku. Mam wątpliwości, po co tam ma być przecinek? Z przecinkiem sprawia ten zwrot wrażenie, jakby to było wyliczanie. Wyliczanie czego?
Odwrotnie, w zwrocie pożegnalnym: “Pozdrawiam, Andrzej”, mnie przecinek bardzo pasuje. Gdy go nie będzie: “Pozdrawiam Andrzej”, stanowczo mi go brakuje. Chyba, że napiszę ten zwrot w dwóch linijkach. Wtedy już mniej, ale nadal mi go brakuje.
Będę zobowiązany, jeśli otrzymam wyjaśnienie.
Andrzej Giełczyński, Łódź Odpowiedź PJ: IKEA, a w zasadzie jej pracownik, ma rację. Zasada oddzielania form inicjalnych od treści w listach oficjalnych jest jednoznaczna – należy po nich postawić przecinek, czyli napisać tak: Andrzeju,
jest nam bardzo miło poinformować...
W cytowanej przez Pana formule mamy do czynienia trochę z inną sytuacją. Najpierw pojawia się czasownik, potem imię (razem tworzą część inicjalną, powitalną), a potem dopiero zaczyna się list: Witaj, Andrzeju,
jest nam bardzo miło poinformować...
Postępujemy więc następująco: po czasowniku znajduje się imię w wołaczu, więc należy oddzielić je przecinkiem (Witaj, Andrzeju), potem kolejny przecinek po imieniu w celu oddzielania formuły powitalnej. Dopiero od nowego wiersza zaczyna się zasadnicza treść listu (od małej litery). Nie jest to żadne wyliczenie. Taki jest obowiązujący zwyczaj, poświadczony w słownikach stosowną regułą. Czasami po formule powitalnej stawia się wykrzyknik, ale to zupełnie inna sytuacja.
    Warto dodać, że użycie w tej części listu czasownika WITAJ nie jest fortunne i często odradza się posługiwanie się nim w listach.
    W zwrocie pożegnalnym imię należy napisać pod zwrotem pożegnalnym, a nie obok. Brak przecinka, oprócz zwyczaju, wzmacnia to, że imię nie zostało użyte w formie wołacza.

Na marginesie – cieszy, że IKEA posłużyła się poradą z naszej strony. Piotr Zbróg, IFP UJK  

Całość na oddzielnej stronie...
15 kwietnia, czyli kropki w datach

Witam!
Proszę o pomoc w kwestii pisania kropki po liczebnikach w dacie.
Jak prawidłowo zapisać:15 kwietnia czy 15. kwietnia? 17 - 20 lutego czy 17 - 20. lutego? Czy może jeszcze inaczej?
Z góry bardzo dziękuję za pomoc.
Beata Odpowiedź PJ: Kropki nie stawia się między składnikami daty, jeśli miesiąc napisany jest liczbą rzymską lub słownie, np.: 15 VI 2015 r. lub 15 kwietnia 2015 r. Poprawnie będzie też:15 kwietnia lub 17–20 lutego. W datach pisanych w całości cyframi arabskimi stawia się kropki po cyfrach oznaczających dni i miesiące, np. 15.04.2015, 11.12.2015 r. Piotr Zbróg, IFP UJK

Całość na oddzielnej stronie...
multimedia z kątów

Witam serdecznie :)
Razem z kolegą toczymy spór odnośnie odmiany nazwy jednej z miejscowości. Na stronie, którą prowadzę użyłem sformułowania "Multimedia z Kąt", zaś on twierdzi, że powinno być "Mutlimedia z Kątów". Która wersja jest poprawna i czy można to jakoś rozjaśnić?
Pozdrawiam!
Damian
Odpowiedź PJ: Rację ma Pana kolega – powinny być Multimedia z Kątów. Nazwy np. miejscowości, gór, regionów występujące tylko w liczbie mnogiej mogą przybierać końcówkę -ów, np. Rozłogi – Rozłogów, albo końcówkę zerową, np. Ateny – Aten. Czasem istnieją formy wariantywne: Bieszczadów – Bieszczad. Zazwyczaj zależy to od panującego zwyczaju. Akurat Kąty przybierają końcówkę -ów. Piotr Zbróg, IFP UJK

Całość na oddzielnej stronie...
Fidelizacja - czy można używać tego słowa?

Czy można w miejsce terminu „przywiązywanie np. pracowników do firmy” użyć terminu: „fidelizacja pracowników”? Henryk Odpowiedź PJ: Wyraz fidelizacja występuje obecnie w wielu językach. Zapożyczony został on z języka angielskiego (fidelisation). Swój źródłosłów ma w łacińskich wyrazach: fidelis ‘wierny, pewny, rzetelny’, fidelitas ‘wierność, pewność’. Na razie w języku polskim pojawia się sporadycznie, nie notują go słowniki. Wiele osób pyta o jego znaczenie.
Najogólniej fidelizacja oznacza działania, które są podejmowane przez firmy w celu przywiązania do nich klientów, pracowników. Oferuje się im dodatkowe nagrody, promocje, specjalne oferty i udogodnienia. Inaczej nazywa się to programem lojalnościowym. Wszystko to, zgodnie z etymologią łacińską, ma sprawić, że klienci, pracownicy będą wierni danej firmie, zwiążą się z nią z uwagi na otrzymane korzyści.
Czy można posługiwać się wyrazem fidelizacja? Jeszcze się on nie upowszechnił, o czym świadczy niezbyt duża liczba wyświetleń w internecie. Z uwagi na to oraz wątpliwości co do znaczenia byłbym ostrożny z jego używaniem. Kluczowe będzie kilkanaście kolejnych miesięcy. Jeżeli fidelizacja okaże się potrzebna, częstotliwość jej użycia wzrośnie, w przeciwnym wypadku będzie to jeszcze jedno niepotrzebne zapożyczenie. Wszystko zatem w rękach użytkowników polszczyzny.
Piotr Zbróg, IFP UJK

Całość na oddzielnej stronie...
Poprawnie „Ekonomik” lub Ekonomik

Dzień dobry,
bardzo proszę o pomoc.
Pytanie: Jaka jest poprawna pisownia potocznej nazwy szkoły 
„ekonomik” czy  „Ekonomik” (mała czy wielka litera,  cudzysłów czy też bez). Pełna nazwa szkoły brzmi Zespół Szkół Ekonomicznych w ... ( tu nazwa miejscowości).
Jakiej formy należy użyć, gdy  w tekście raz używamy pełnej nazwy placówki, a w innym zdaniu chcemy użyć nazwy skróconej szkoły (
„ekonomik” czy „Ekonomik”)?
Dziękuję za pomoc.
Ewa Odpowiedź PJ: Potoczne jednowyrazowe nazwy przedszkoli, szkół i uczelni należy pisać od wielkiej litery – w cudzysłowie lub bez cudzysłowu, np.:
– I Liceum Ogólnokształcące im. S. Żeromskiego – „Żerom” lub Żerom;
– II Liceum Ogólnokształcące im. Jana Śniadeckiego – „Śniadek” lub Śniadek.
Zgodnie z tą zasadą poprawnie można napisać: „Ekonomik” lub Ekonomik. Piotr Zbróg, IFP UJK

Całość na oddzielnej stronie...
Odmiana nazwiska Poplata

Witam,
mam pytanie odnośnie do mojego nazwiska, a brzmi ono: Poplata – jak się je odmienia?
Jola Odpowiedź PJ:
Nie wiem, czy chodzi o nazwisko Poplata czy Popłata (mógł wystąpić błąd lietrowy). Niezależnie jednak od tego w liczbie pojedynczej obydwa odmieniałyby się tak, jak rzeczownik kobieta. Kolejno: Poplaty (kobiety), Poplacie (kobiecie), Poplatę (kobietę), Poplatą (kobietą), o Poplacie (kobiecie). UWAGA: identycznie będą odmieniać to nazwisko kobiety i mężczyźni, którzy je noszą. W liczbie mnogiej w odniesieniu do par będą to formy: państwo Poplatowie, państwa Poplatów itd.

Piotr Zbróg, IFP UJK

Całość na oddzielnej stronie...
Wyparkować - jedno z nowszych słów w naszym ję...

Pracuję w branży samochodowej. Uprzejmie proszę o poradę w zakresie słowa "wyparkować" (ew. wyparkowywać). Brak tego słowa w dostępnych mi słownikach języka polskiego, a jest używane w języku potocznym i bardzo potrzebne. Oczywiście chodzi tu o proces odwrotny do zaparkowania samochodu na miejscu parkingowym. Czy użycie pojęcia "wyparkować" jest dopuszczalne również w publikacjach?
Z góry dziękuję i pozdrawiam Przemysław Odpowiedź PJ: Rzeczywiście, istnieje takie słowo w najnowszej polszczyźnie. Poświadczają to nawet pobieżne obserwacje w internecie. Jednak, jak słusznie Pan zauważył, na razie nie notują go słowniki w odróżnieniu od wyrazu zaparkować.
I tu wkraczamy w jeden z ciekawszych procesów w języku. Użytkownicy zaczynają się posługiwać wyrazem dotychczas nienotowanym, więc w pewnym sensie można go uznać za neologizm (w pewnym sensie, tak naprawdę bowiem wyparkować już istnieje od jakiegoś czasu i się nawet przyjęło). Teraz nastąpi faza kluczowa: jeżeli wyraz okaże się przydatny, utrwali się, w końcu w jakimś nowym wydaniu słownika zostanie zapewne opisany; może też nastąpić proces odwrotny.
W zasadzie nie ma jakichś ważkich argumentów przeciw wyparkować – jest to wyraz ekonomiczniejszy niż zwrot wyjechać z parkingu, stanowi wyrazistą odwrotność wyrazu zaparkować, nie budzi negatywnych skojarzeń, staje się powszechny. Jeżeli jeszcze w końcu zacznie się często pojawiać w języku pisanym, czyli właśnie w publikacjach, będzie to ostateczny argument za uznaniem go za poprawny. Trzeba więc jeszcze chwilę poczekać na pojawienie się wyparkować w słowniku, ale zasadniczo nie widzę przeciwwskazań do posługiwania się nim. Tym samym, jeżeli chce Pan, aby wyparkować weszło do normy języka polskiego, należy się nim posługiwać w mowie i piśmie. Trzeba się jednak ewentualnie przygotować, że część użytkowników może się negatywnie odnieść do tego wyrazu, argumentując, że nie ma go w słownikach.
Dodam, że istnieje wiele słów nienotowanych w słownikach, którymi posługują się Polacy, np. domówić ('zamówić dodatkowo' kilka egzemplarzy książki). Piotr Zbróg, IFP UJK  

Całość na oddzielnej stronie...
Nazwiska Salamaga, Kubat, Bogutyn, Ćwikła, Wujek...

Witam serdecznie, mam pewien problem, który dotyczy odmiany nazwisk.
    Mój problem pojawił się przy personalizacji zaproszeń ślubnych. Członkowie rodziny noszą nazwiska: Salamaga, Kubat, Bogutyn, Ćwikła,Wujek, Witasik. Rodzina mojego narzeczonego poinformowała mnie, że posiadacze wyżej wymienionych nazwisk nigdy ich nie odmieniali. Ja jednak chciałabym je odmienić i odmienić je dobrze. Stąd moje pytanie o poprawność odmiany tych nazwisk przy zwrocie ,,zapraszamy Szanownych Państwa...
Z góry dziękuje za odpowiedź.
Karola Odpowiedź PJ: Z punktu widzenia normy językowej kwestia jest oczywista i jednoznaczna. Wymienione przez Panią nazwiska w podanej konstrukcji należy odmienić następująco: Zapraszamy Szanownych Państwa Salamagów, Kubatów, Bogutynów, Ćwikłów, Wujków, Witasików. I naprawdę nie ma nic do rzeczy to, że "posiadacze nigdy ich nie odmieniali".
Pani zachowanie jest godne poparcia, gdyż obecnie zbyt często pojawia się silna tendencja do nieodmieniania nazwisk w zaproszeniach. Gdyby jeszcze przyznawano się do braku umiejętności użycia ich w odpowiedniej formie, byłoby to jasne. Zamiast tego formułuje się niewłaściwe teorie, jakoby nazwiska wymienionego typu się nie odmieniały. Piotr Zbróg, IFP UJK  

Całość na oddzielnej stronie...
Czy CV to skrócony życiorys

Szanowni Państwo,
chciałbym się dowiedzieć czy CV i życiorys to dwa odmienne dokumenty.
Usłyszałam, że CV to "skrócony życiorys".
Pozdrawiam
Marta Odpowiedź PJ: To rzeczywiście nieco inne pisma. CV to angielski skrót wyrażenia łacińskiego curriculum vitae [wym. kurikulum wite 'życiorys']. CV oznacza życiorys, ale odmienny niż tradycyjny. CV pisze zwykle osoba ubiegającą się o pracę i tworzy go według określonego schematu. Zawiera on typowe części, zazwyczaj wyodrębnione nagłówkami. Istnieją gotowe wzorce CV. Tradycyjny życiorys przedstawiał ważne zdarzenia z życia kogoś w formie ciągłego tekstu. Czy CV to "skrócony życiorys"? To już zależy od jego twórcy. Warto zwrócić uwagę, że w tradycyjnym życiorysie raczej nie podawano informacji o hobby czy referencji, a w CV często się o tym pisze. Z pewnego względu więc CV zawiera dodatkowe treści.
Co do poprawności: CV wymawia się jako całe wyrażenie lub z angielska [s-i wi].
Piotr Zbróg, IFP UJK

Całość na oddzielnej stronie...
Poprawność gramatyczna w konkursie biologicznym

Zdanie poprawne gramatycznie:
W efekcie białko zawarte w osoczu krwi zwane fibrynogenem zostaje przekształcone w fibrynę.
Czy poniższe zdanie też można uznać za poprawne?
W efekcie białko zawarte w osoczu krwi zwane fibrynogen zostaje przekształcone w fibrynę.
Powyższej odpowiedzi udzielił uczeń, uczestnik Konkursu Biologicznego dla gimnazjum. Komisja nie przyznała mu punktu, bo stwierdziła, że tak udzielona odpowiedź jest niepoprawna gramatycznie. Czy słusznie? Uczeń znał prawidłową odpowiedź, brakuje mu jednego punktu, aby awansować do etapu wojewódzkiego konkursu.
Gabriela Okrój Odpowiedź PJ: Zdanie, o które Pani pyta, nie jest poprawne gramatycznie. Imiesłów zwany wymaga użycia rzeczownika w narzędniku. Pojawia się jednak pytanie, czy nieprzyznanie punktu w konkursie z biologii może wynikać z dostrzeżenia takiej niepoprawności. Należałoby to sprawdzić w regulaminie. Oczywiście, zawsze należy jak najstaranniej posługiwać się językiem polskim, ale w tym wypadku raczej winno chodzić o poprawność merytoryczną. Gdyby to jeszcze był błąd ortograficzny (np. fibrynogęn), można by powiedzieć na przykład, że takiego wyrazu nie ma w słowniku. W opisanych okolicznościach radziłbym odwołanie się od decyzji komisji. Piotr Zbróg, IFP UJK

Całość na oddzielnej stronie...
Co sąd postanowił

Dzień dobry, proszę o wyjaśnienie, czy poprawna jest powszechna praktyka używania w postanowieniach sądów formy bezokolicznika bezpośrednio po spójniku "że".
Przykłady: Sąd postanowił sprostować orzeczenie w ten sposób, że wpisać nazwisko "Kowalski" w miejsce nazwiska "Koralski".
Sąd postanowił znieść współwłasność rzeczy w ten sposób, że przyznać ją na własność uczestniczki.
Tomek Odpowiedź PJ: Przytoczone przez Pana zdania są zrozumiałe i bardzo charakterystyczne dla języka prawniczego, który w wielu wypadkach różni się od ogólnej odmiany polszczyzny. Niefortunne jest pominięcie w nich czasownika postanowił lub jakiegokolwiek innego jego synonimu, np. zdecydował. Pierwotnie w tych wypowiedzeniach powinien się on pojawić dla pełnej jasności semantycznej i wymagań składni, por.: Sąd postanowił znieść współwłasność rzeczy w ten sposób, że postanowił / zdecydował przyznać ją na własność uczestniczki. Oczywiście w pierwszym wariancie wystąpiłoby powtórzenie, ale z punktu widzenia dokumentu jest ono mniej istotne. W orzeczeniu chodzi przecież o to, że sąd postanowił przyznać i postanowił wpisać. Można by ewentualnie napisać to orzeczenie na kilka innych sposobów, m.in.: Sąd postanowił znieść współwłasność rzeczy w ten sposób, że przyznał ją na własność uczestniczki. Piotr Zbróg, IFP UJK

Całość na oddzielnej stronie...
Już wiadomo, jak odmieniać nazwisko Bauć

W jaki sposób odmienić nazwisko "Bauć"?
Madzia
Odpowiedź PJ: Nazwiska męskie zakończone na -ć (także na -ź, -ś, -dź, -ń), czyli spółgłoskę miękką, odmieniają się tak samo, jak rzeczowniki męskie zakończone w temacie na taką spółgłoskę, czyli np. paź. Porównaj: Baucia – pazia, Bauciowi – paziowi, Bauciem – paziem, o Bauciu – paziu; Bauciowie – paziowie, Bauciów – paziów itd.
Jeżeli natomiast nazwisko Bauć nosi kobieta, pozostaje ono nieodmienne. Piotr Zbróg, IFP UJK

Całość na oddzielnej stronie...
Jak odmieniać nazwisko Kołacz, gdy zapraszamy ma...

Witam serdecznie,
mam pytanie w związku z redagowaniem zaproszeń ślubnych: jak zaadresować, gdy zapraszani są matka i syn, w tym konkretnym przypadku chodzi o nazwisko Kołacz. W przypadku małżeństwa byłoby to: zapraszamy Elżbietę i Mariana Kołaczów, na kopercie: Elżbieta i Marian Kołaczowie, ale w przypadku matki i syna? Odmieniać czy nie odmieniać?
Pozdrawiam
Krystyna Odpowiedź PJ: W opisanej sytuacji należy nazwisko odmienić w liczbie mnogiej, czyli napisać np.: Zapraszamy Magdalenę i Walentego Kołaczów. Decydujące jest to, że osoby są różnej płci. Podobnie byłoby, gdyby należało zwrócić się do brata i siostry. Nazwisk typu Kołacz używamy w liczbie mnogiej nie tylko wtedy, gdy odnosimy je do par małżeńskich, ale także do większej liczby członków jednej rodziny. W postaci nieodmienionej postawimy je w zaproszeniach kierowanych wyłącznie do kobiet, np. Zapraszamy Annę i Magdalenę Kołacz.
Gdyby takie rozwiązanie wzbudzało wątpliwości, można także zaprosić Magdalenę Kołacz i Walentego Kołacza, czyli każdego z członków rodziny wymienić osobno.
Nie należy jednak pisać: Zapraszamy Magdalenę i Walentego Kołacz, choć to dość częsta dziś forma z nieodmienionym nazwiskiem. Piotr Zbróg, IFP UJK

Całość na oddzielnej stronie...
Czy należy odmieniać nazwisko Przeniosło?

Uprzejmie proszę o odpowiedź na pytanie, czy odmienia się nazwisko Przeniosło. Maria Odpowiedź PJ: Nazwisko męskie Przeniosło odmienia się w liczbie pojedynczej jak rzeczowniki rodzaju żeńskiego typu tona, np.: tony ­– Przeniosły, tonie – Przeniośle, z toną – z Przeniosłą. W liczbie mnogiej zaś nazwisko to przyjmuje końcówki rzeczownikowe, np.: państwo Przeniosłowie, państwa Przeniosłów, państwu Przeniosłom. W polszczyźnie istnieje jednak silna tendencja do nieodmieniania nazwisk męskich zakończonych na -o, dlatego często słyszy się formy typu panu Przeniosło, z panem Przeniosło. Można to tolerować w sytuacjach mniej oficjalnych, zwłaszcza gdy nazwisko występuje z odmienionym imieniem, tytułem lub wyrazem typu pan.
Warto jeszcze dodać, że gdy Przeniosło jest nazwiskiem kobiety, nie wolno go odmieniać, np. z panią Przeniosło. Piotr Zbróg, IFP UJK

Całość na oddzielnej stronie...
Święty a nieśmiertelny - ze spójnikiem czy bez

Witam,
piszę w imieniu Babci, którą zastanawiają współczesne zmiany w modlitwie "Święty Boże, Święty Mocny, Święty a nieśmiertelny", które wykluczają obecność spójnika a. Forma modlitwy oczywiście wciąż jest poprawna, ale czy można zmieniać jej wersję "unowocześniając" tradycję?
Klaudia
Odpowiedź PJ: Istnieją dwa teksty, w których występuje cytowany przez Panią znany fragment – raz bez spójnika a, a raz z tym spójnikiem.
      Pierwszy to hymn pochwalny na cześć Trójcy Świętej, trisagion ('trzykroć święty'). Jego początkowy fragment właśnie bez spójnika brzmi:
"Święty Boże, Święty mocny, Święty nieśmiertelny, zmiłuj się nad nami!". Jest on wygłaszany trzykrotnie.
A dalej:
"Chwała Ojcu i Synowi i Świętemu Duchowi, jak była na początku, teraz i zawsze, i na wieki wieków. Amen. Święty nieśmiertelny, zmiłuj się nad nami!".
      Drugi to fragment suplikacji, czyli pieśni błagalnej, która zawiera spójnik. Na początku śpiewa się w niej:
"Święty Boże, Święty mocny, Święty a nieśmiertelny,
Zmiłuj się nad nami!".
Potem następują błagania:
"Od powietrza, głodu, ognia i wojny
Wybaw nas, Panie!
Od nagłej a niespodziewanej śmierci
Zachowaj nas, Panie!
My grzeszni, Ciebie Boga prosimy,
Wysłuchaj nas, Panie!".
Pani babcia mogła więc słyszeć cytowane słowa w dwóch różnych typach tekstów kościelnych.
    Niekiedy suplikację śpiewa się bez spójnika a albo ze spójnikiem i o tej samej funkcji ("Święty Boże, Święty mocny, Święty i nieśmiertelny"). Współcześnie zastępuje się nim mniej wyrazisty spójnik a o znaczeniu łącznym. Widać to także w innym fragmencie suplikacji. Zamiast słów "Od nagłej a niespodziewanej śmierci..." słyszymy " Od nagłej i niespodziewanej śmierci...". Piotr Zbróg, IFP UJK

Całość na oddzielnej stronie...
Czy to poprawne: łagodni, ale niesforni?

Witam,
zwracam się z pytaniem, czy następujące zdanie jest poprawne:
"Stwarzacie pozory łagodnych, a tak naprawdę jesteście niesforni''.
Z góry dziękuję za odpowiedź.
Pozdrawiam
Odpowiedź PJ: Za słownikami można byłoby przyjąć, że ktoś łagodny to, taki 'kogo cechuje dobroć lub wyrozumiałość' albo taki, który jest 'nienacechowany surowością'. Natomiast niesforny to 'ktoś nieposłuszny, niezdyscyplinowany, niechcący się podporządkować'. Zatem z punktu widzenia znaczenia tych przymiotników zdanie należałoby uznać za niefortunne. Takie przeciwstawienie cech w zasadzie nie daje żadnego obrazu ludzi, o których mowa. Nie ma bowiem jednoznacznego punktu odniesienia. Jednak w języku potocznym, zazwyczaj mniej precyzyjnym i formalnym, można by je dopuścić, gdyby np. przyjąć, że w określonym kontekście przymiotnik łagodni będziemy rozumieć jako bliski przymiotnikowi grzeczni. Piotr Zbróg, IFP UJK

Całość na oddzielnej stronie...
Ludwik - płyn do naczyń prawie jak imię

Czy nazwę płynu do naczyń "Ludwik" odmieniamy tak samo jak w przypadku, gdy używamy tego wyrazu jako imię mężczyzny?
Kasia
Odpowiedź PJ: Nazwę tę odmieniamy tak samo, jak imię Ludwik, tylko piszemy ją małą literą. Mówimy więc: umyłam to w ludwiku, dzięki ludwikowi moje naczynia są czyste, zabrakło ludwika. Piotr Zbróg, IFP UJK

Całość na oddzielnej stronie...
Tak się zwracać nie należy

Mój przełożony ma zwyczaj bezpośrednio zwracać się  do swoich podwładnych w  trzeciej osobie np. Czy napisał już to pismo? lub: Czy musi już wyjść? (do kobiety). A jak do takiej formy zwracania się ustosunkowuje się język polski?
Pozdrawiam
Joanna Odpowiedź PJ: Taki sposób zwracania się do podwładnych jest nieelegancki. Jeżeli nie ma on zabarwienia żartobliwego, a z listu wynika, że raczej nie, trudno go zaakceptować. Grzeczność wymaga użycia w tego typu zdaniach przynajmniej wyrazów pan, pani, a jeżeli panuje bardziej luźna atmosfera form pierwszej osoby. Piotr Zbróg, IFP UJK

Całość na oddzielnej stronie...
W marcu zamiast w miesiącu marcu

Mam pytanie, czy często słyszane w miesiącu marcu jest poprawne?
Z góry dziękuję za odpowiedź.
Marta Odpowiedź PJ: Wyrażenia * w miesiącu styczniu, * w miesiącu marcu, * w miesiącu maju zawierają niepotrzebny rzeczownik miesiąc. Przecież wyrazy styczeń, maj to nazwy miesięcy (styczeń to pierwszy miesiąc roku). Są one wystarczająco wyraziste w zdaniach: Inwestycję zaczniemy realizować dopiero w grudniu (nie: *w miesiącu grudniu). Te błędne wyrażenia - pleonazmy - pojawiają się najczęściej w pismach urzędowych i stąd przeniknęły do codziennego języka Polaków. Niektórzy uznają je za oficjalniejsze.
Piotr Zbróg, IFP UJK

Całość na oddzielnej stronie...