Zakład Dydaktyki Literatury i Języka Polskiego
Instytut Filologii Polskiej
Uniwersytet Humanistyczno-Przyrodniczy Jana Kochanowskiego

Kwartalnik Polonistyczny. Konteksty Kulturowe jest pismem wydawanym z inicjatywy Zakładu Dydaktyki Literatury i Języka Polskiego Instytutu Filologii Polskiej Uniwersytetu Humanistyczno - Przyrodniczego w Kielcach przy finansowym wsparciu Dyrektora Instytutu IFP UJK, Dziekana Wydziału Humanistycznego UJK i Rektora UJK, a także we współpracy z Instytutem Sztuk Pięknych  oraz Wojewódzką Biblioteką Publiczną w Kielcach.

 

W skład Kolegium Redakcyjnego pisma wchodzą: Alicja Krawczyk (redaktor naczelny), Alina Biała (zastępca redaktora naczelnego), Joanna Senderska (sekretarz redakcji), Krystyna Staszewska, Janusz Detka, Piotr Rosiński, Roman Starz (redaktorzy działów).

 

Radę Naukową Kwartalnika tworzą: Justyna Bajda, Aleksandra Chomiuk, Andrzej Dąbrowski, Alicja Gałczyńska, Stanisław Gajda, Mieczysław Inglot, Bogusław Kołcz, Teresa Kosyra-Cieślak, Jadwiga Kowalikowa, Henryk Kurczab, Grażyna Legutko, Agnieszka Lipska, Marzena Marczewska, Elżbieta Mazur, Małgorzata Miazga, Iwona Morawska, Jerzy Podracki,  Zofia Pomirska, Stanisław Rogala, Marek Ruszkowski, Joanna Sordyl, Grażyna Tomaszewska, Feliks Tomaszewski, Zbigniew Trzaskowski, Piotr Zbróg.

 

Projekt okładki i opracowanie graficzne: Małgorzata Bielecka

 

Strona edytorska: Jerzy Daniel

 

Korekta: Cecylia Antosik

 

Dział promocji i reklamy: Andrzej Kozieja

 

Celem Kwartalnika Polonistycznego. Kontekstów Kulturowych jest popularyzowanie wśród nauczycieli polonistów oraz innych przedmiotów humanistycznych osiągnięć współczesnego literaturoznawstwa, językoznawstwa i kulturoznawstwa, zarówno w formie rozpraw i artykułów naukowych, jak i prac dydaktycznych oraz popularyzowanie wiedzy o kulturze regionu świętokrzyskiego.

 

Adresatem pisma są nauczyciele akademiccy, doradcy metodyczni, nauczyciele poloniści oraz uczący innych przedmiotów humanistycznych, studenci polonistyki, uczniowie uzdolnieni humanistycznie oraz miłośnicy wiedzy polonistycznej i kulturowej.

 

Na łamach kwartalnika są publikowane materiały zróżnicowane formalnie: rozprawy, artykuły, eseje, fragmenty prac magisterskich i rocznych, szkice, materiały metodyczne, recenzje, wywiady, polemiki i inne.

 

Redakcja przyjmuje materiały o objętości 12-14 stron znormalizowanego maszynopisu.

 

Pismo można zamawiać telefonicznie: 0-413497114, faxem: 041 349 71 24,

e-mailem: kwartalnik@pu.kielce.pl lub w formie przedpłaty na druku załączonym do poszczególnych egzemplarzy, dostępnym również na stronie internetowej: www.pu.kielce.pl/ifp. 

Wypełniającym kwestionariusz pocztowy podajemy dane:

- nazwa odbiorcy: Instytut Filologii Polskiej Uniwersytetu - Humanistyczno Przyrodniczego Jana Kochanowskiego, ul Leśna 16, 25-509 Kielce

- numer rachunku odbiorcy: 23 1030 1508 0000 0008 0371 1003

- konieczny dopisek: Kwartalnik Polonistyczny. Konteksty Kulturowe - prenumerata

- Numery: ……. prenumerata za okres: ……….

 

Przekaz pocztowy do pobrania 

 

Cena egzemplarza 18 zł 

Kontakt z Redakcją:

Kwartalnik Polonistyczny. Konteksty Kulturowe

Instytut Filologii Polskiej Uniwersytetu - Humanistyczno Przyrodniczego Jana Kochanowskiego, p. 48, tel. 041 349-71-14

ul. Leśna 16

25-509 Kielce

e-mail: ifp@pu.kielce.pl

Mamy nadzieję, że podana poniżej tematyka kolejnych numerów okaże się interesująca zarówno dla Autorów, jak i Czytelników naszego pisma:

nr 2 2008: Wyspiański – artysta wszechstronny,

nr 3 2008: Herbert – książę poetów (termin nadsyłania materiałów 30 czerwca 2008 r..

Tematyka planowanych  zeszytów:

• Język współczesnych Polaków,
• Kultura i tradycja różnych regionów Polski,
• Miasto w literaturze i sztuce,
• Dwór w tradycji i kulturze,
• Feminizm i współczesna literatura kobiet.

 

Zapraszamy do zamieszczania ogłoszeń i reklam na łamach pisma.

 

 

Zapowiedzi wydawnicze

Redakcja „Kwartalnika Polonistycznego. Konteksty Kulturowe” zaprasza wszystkich zainteresowanych do nadsyłania materiałów do publikacji w numerze jubileuszowym pt. „Pokłosie Słowackiego” ( nr 3/4, 2009). Redaktorzy naukowi  pisma, prof. dr hab. Mieczysław Inglot i prof. dr hab. Jerzy Winiarski, zamierzają  poświęcić ten numer najnowszej recepcji J. Słowackiego w ruchu naukowym, w działalności kulturalnej i oświatowej w kraju, w różnych formach twórczości  oraz w życiu literackim środowisk uniwersyteckich i szkolnych, w kulturze regionalnej i lokalnej.

          Numer jubileuszowy  byłby okazją do ogarnięcia głównych wydarzeń i osiągnięć  Roku Słowackiego oraz  mógłby stanowić rodzaj przeglądu najnowszych tematów,  problemów i motywów refleksji o życiu i twórczości Poety.

           Wydawnictwo to dałoby też możliwość dopowiedzenia i rozwinięcia starych i nowych zagadnień poznawczych, analizy i interpretacji oraz edytorstwa  dzieł Juliusza Słowackiego w ich różnorodnych kontekstach i relacjach kulturowych.

Ciekawymi wypowiedziami mogłyby być również  głosy nauczycieli, działaczy kultury i twórców o współczesnych problemach edukacji literackiej, popularyzatorstwa i recepcji utworów Słowackiego.

         Planujemy wydać numer jubileuszowy naszego periodyku w drugim kwartale 2010 roku. Oczekujemy nadsyłania materiałów do końca br., a najpóźniej do końca stycznia przyszłego roku. Liczymy na współpracę ogólnokrajowego środowiska polonistycznego, zwłaszcza zaś czynnych uczestników Roku Słowackiego. Mile widziane byłyby też wypowiedzi młodszej generacji, adeptów polonistyki i słuchaczy studiów doktoranckich, a także pisarzy, artystów oraz reżyserów.

 

---

 

 

 

                 Kwartalnik Polonistyczny 2009, nr 1-2

Spis treści

Zofia Ożóg-Winiarska, Słowo wstępne

 

---

Kwartalnik Polonistyczny 2008, nr 1

 

Zawartość Kwartalnika

Kwartalnik Polonistyczny... nr 2

Redaktor prowadzący:  dr Grażyna Legutko

  

„Jeszcze was nieraz wprowadzę w te progi”… „wieki żyć będę”¹

Wyspiański – artysta wszechstronny

 

„Niełatwo jest żyć po śmierci. Czasem trzeba na to stracić całe życie” – ten aforyzm Stanisława Jerzego Leca  odnieść można do wszystkich wielkich artystów, którzy ż y j ą   p o ś m i e r c i  dzięki swym dziełom, rekonstruowanym od nowa w świadomości kolejnych odbiorców. Dzieła te są  jak Lukrecjuszowskie vitae lampadae traditae –  pochodnie ciągle żywej tradycji, przekazywane z pokolenia na pokolenie, które jak ogniwa jednego łańcucha świadczą o kulturowej tożsamości i dają poczucie zakorzenienia, współtworzą narodową świadomość i budują zbiorową pamięć, czynią przeszłość istotnym elementem teraźniejszości.

Z pewnością taką żywotność zachowały do dziś dzieła Stanisława Wyspiańskiego – sztukmistrza o iście renesansowej osobowości. Choć upłynęło już przeszło sto lat od jego śmierci, jest ciągle intrygującym artystą słowa i obrazu. Jego utwory literackie wciąż fascynują licznych badaczy, prowokują do nowych odczytań i nowych interpretacji; dzieła plastyczne nadal przyciągają uwagę widzów i historyków sztuki; niezwykłe koleje losu dramaturga zmuszają do namysłu zapalonych biografistów, słowem: Wyspiański żyje po śmierci.

Świadczy o tym także prezentowany Czytelnikom drugi (monograficzny) numer „Kwartalnika Polonistycznego”, mieszczący szkice i rozprawy współczesnych badaczy, sięgających do niezwykle różnorodnej twórczości autora Wyzwolenia po to, by podjąć na nowo jego wątki myślowe, przyjrzeć się z dzisiejszej perspektywy popularnym dawniej motywom, problemom i obrazom, nadać im aktualny sens, bądź wydobyć zagadnienia do tej pory rzadko omawiane.

Literacki dział pisma otwiera artykuł Magdaleny Budzińskiej pokazujący Wyspiańskiego jako krytyka literackiego i inscenizatora, twórczego czytelnika Hamleta Williama Szekspira. Autorka przybliża specyfikę lektury Wyspiańskiego, którą  znamionował emocjonalny stosunek do analizowanego dzieła, poddanie się jego intelektualnemu i estetycznemu oddziaływaniu, postawa współtworząca, otwarta na dialog i dyskusję, niezwykła erudycja i wnikliwość interpretacyjna. Wieloletnia lektura dzieła Szekspira doprowadziła Wyspiańskiego, jak przekonuje badaczka, nie tylko do napisania gruntownego eseju interpretacyjnego, ale także do stworzenia własnego Hamleta, poddanego regułom prywatnej wyobraźni teatralno-poetyckiej, który stanowił jednocześnie rodzaj egzemplarza reżyserskiego, prezentującego dwupłaszczyznowy „dramat myśli”: albiońskiego dramaturga i młodopolskiego interpretatora jego twórczości. 

Inną propozycję spojrzenia na twórczość Wyspiańskiego przynoszą dwa kolejne szkice, skupiające się nie tyle na samym dziele autora Wesela, ile na jego recepcji. Artykuł Grażyny Legutko odsłania, w jaki sposób funkcjonowała idea narodowowyzwoleńcza –  centralna dla myślenia Wyspiańskiego – w publicystyce młodopolskiego pisarza Gustawa Daniłowskiego, autora głośnej niegdyś Jaskółki i Marii Magdaleny. Wyspiański w optyce Daniłowskiego to artysta, który „tworzył przede wszystkim z Polski i dla Niej”, nie dziwi więc, że najczęściej eksploatowanym przez publicystę motywem jest „złoty róg” – czytelny nośnik ideologii czynu – oraz finałowa scena Wesela, służąca surowej ocenie kondycji społeczeństwa polskiego po klęsce 1863 r. Wyspiański Daniłowskiego to nie tylko bezkompromisowy propagator walki zbrojnej, to także bezwzględny oskarżyciel tych, którzy celebrują narodowe rytuały funeralne i ulegają zniewalającej mocy mitologii romantycznej.

Drugi tekst korespondujący z problematyką recepcji dzieł literackich Wyspiańskiego to szkic Magdaleny Sadlik prezentujący intrygującą sylwetkę modernistycznego krytyka literackiego i tłumacza – Adama Łady-Cybulskiego, który sprzedał swój majątek i osiadł w Prowansji, by przetłumaczyć na język francuski wszystkie utwory autora Warszawianki, a ich krytyczną interpretację uważał za swoje życiowe posłannictwo. Starał się przekonywać odbiorców (tak rodzimych, jak zachodnioeuropejskich), że dramaty Wyspiańskiego – wielkiego rewelatora Prawdy – są przede wszystkim tekstami wizyjnymi, metafizycznymi, profetycznymi, ilustrującymi ewangeliczną formułę: „A Słowo ciałem się stało”. Konsekwentnie i z niezachwianą pewnością o słuszności własnego stanowiska występował w roli admiratora i apologety autora Wesela, o którym pisał zawsze stylem pełnym egzaltacji i patosu. Ideowe zaangażowanie krytyka najlepiej oddaje tytuł jednej z jego książek –  Z mroku jaśniejące Słowo. Rzecz o Teatrze Wyspiańskiego.

Kolejny dział pisma: W przestrzeni kultury gromadzi artykuły przedstawiające artystyczne pasje Wyspiańskiego – kontemplatora architektury, rysownika, witrażysty i malarza. Artykuł Marii Cyran pokazuje, w jaki sposób przyszły twórca Akropolis oglądał francuskie katedry gotyckie i utrwalał w słowie swoje wrażenia z obcowania z tymi sakralnymi „znakami nieśmiertelności”. Jego artystyczna podróż-pielgrzymka po Francji szlakiem średniowiecznych zabytków ukształtowała poglądy artysty na sztukę i zaowocowała swoistymi miniaturami literackimi, jakimi są niewątpliwie opisy dzieł gotyckich znajdujące się w listach poety do Lucjana Rydla. Ekfrazy katedr francuskich cechowała bowiem poetycka ekspresja, wysoki stopień zmetaforyzowania i zrytmizowania, synestezyjność, operowanie symbolami, emocjonalizm, impresjonizm, dramatyzacja oraz nacechowana znaczeniowo interpunkcja. Wszystko to powoduje, że możemy je dziś odczytywać jako swoiste parabole kultury.

Fascynacje Wyspiańskiego sztuką ornamentacyjną i jego twórczo przetwarzane zamiłowanie do zielników (zwłaszcza polnych kwiatów i rodzimych motywów florystycznych) Czytelnik może poznać w oparciu o studium Justyny Bajdy, które pokazuje autora Klątwy jako znakomitego twórcę zdobnictwa książkowego. Badaczka dowodzi, iż twórczość graficzna stanowiła ważną część dorobku Wyspiańskiego – ceniony był nie tylko jako kierownik artystyczny krakowskiego „Życia” (autor szaty graficznej pisma), ale również jako oryginalny ilustrator młodopolskich tomików poetyckich. Dzięki jego charakterystycznym rysunkom, ornamentom kwiatowym czy winietom roślinnym – często korespondującym z sąsiadującymi słowami – zbiory te należą do najwybitniejszych osiągnięć modernistycznej sztuki typograficznej i wciąż przyciągają uwagę odbiorców.

O ciekawej sztuce witraży – sytuującej się na pograniczu malarstwa i architektury – traktuje natomiast artykuł Aliny Białej. Pokazuje on z kolei sylwetkę Wyspiańskiego – twórcy polichromii i witraży w kościele oo. Franciszkanów w Krakowie, skupiając się szczególnie na prezentacji dzieła Bóg Ojciec. Stań się! – jednej z najwybitniejszych prac plastycznych Wyspiańskiego, będącej wyrazistym przykładem stylu epoki modernistycznej: płynnej, ruchliwej secesji. Witraż ten jest, jak przekonuje autorka, wyrazem wielkiej wizyjnej wyobraźni artysty, mistyczną ikoną (czytelną alegorią genezis), a zarazem typową egzemplifikacją młodopolskiej tendencji do syntezy rozmaitych dziedzin sztuki. Uzupełnieniem refleksji badaczki jest omówienie fragmentów eseju Adama Zagajewskiego W cudzym pięknie, które stanowią przykład intrygującej ekfrazy witraża Bóg Ojciec.

Wyspiańskiego – malarza przypomina z kolei wypowiedź Elżbiety Jeżewskiej, dotycząca jego obrazów i dzieł Jacka Malczewskiego, znajdujących się w Galerii malarstwa polskiego i europejskiego rzemiosła w Muzeum Narodowym w Kielcach. Autorka pokazuje obu artystów z jednej strony jako niepokornych uczniów Jana Matejki (zrywających ze stylem malarstwa realistycznego i preferujących symbolistyczne środki wyrazu), z drugiej zaś – jako twórczych kontynuatorów tradycji romantycznej i spadkobierców światopoglądu Mistrza (jeśli idzie o zaangażowanie  patriotyczne i wpływ czynników społeczno-politycznych na tematykę ich dzieł).

Z artykułem Jeżewskiej łączy się poprzez akcent regionalny szkic Jerzego Daniela zamykający drugi dział pisma. Przywołana w nim została sylwetka Ludwika de Laveaux – utalentowanego malarza modernistycznego, który bywał częstym gościem w podkrakowskich  Bronowicach (gdzie zaręczył się z Marysią Mikołajczykówną) i którego Wyspiański uwieńczył później w  Weselu w postaci Widma. Ten przedwcześnie zmarły artysta urodził się bowiem, o czym nie wszyscy wiedzą, w Jaronowicach koło Jędrzejowa. Zanim został wysłany do gimnazjum w Krakowie i rozpoczął swą karierę artystyczną (studiował m.in. w Krakowskiej Szkole Sztuk Pięknych u Matejki) – uczył się w jednej ze szkół kieleckich.

I wreszcie w dziale trzecim „Kwartalnika…” znajdują się artykuły dotyczące sposobów mówienia dzisiaj o Wyspiańskim w szkole. Irena Żukowska-Rumin proponuje wprowadzić na lekcje języka polskiego obrazowy materiał plastyczny (autoportrety Wyspiańskiego z różnych lat, wykonane odmiennymi technikami), by na jego podstawie przyjrzeć się życiu i bogatemu dorobkowi artysty. Uzasadnia, że za pomocą interpretacji autoportretów można osiągnąć rozmaite cele: poznać zmieniającą się z upływem czasu osobowość malarza, przyjrzeć się sposobom jego autokreacji, dokonać analizy psychofizycznej, a także wyjaśnić uczniom główne tendencje kultury i sztuki okresu, w którym dzieła powstawały (tj. kult artysty, impresjonizm, ludomania).  Z kolei Agnieszka Urbańczyk powraca myślą do I aktu Wesela, stwierdzając, iż daleki jest on od „wesołości” i tylko w niewielkim stopniu obecna jest w nim atmosfera beztroskiej, sielankowej zabawy. Zakłóca ją bowiem od początku trwania akcji dramatycznej świadomość licznych problemów dziewiętnastowiecznej wsi i konfliktów występujących w polskim społeczeństwie.

Pozostałe artykuły znajdujące się w obecnym numerze „Kwartalnika…” pozostają na marginesie rozważań o Wyspiańskim. Wpisują się one jednak w przyjętą przez redakcję szeroką formułę pisma, którą dookreśla podtytuł periodyku: k o n t e k s t y   k u l t u r o w e. W kręgu zagadnień językoznawczych znajduje się zatem szkic (wiążący się pośrednio z Wyspiańskim przez ideę polskości – najważniejszy bodaj nurt myślowy w twórczości autora Wyzwolenia) traktujący o Polsce-Ojczyźnie w nauczaniu Jana Pawła II (Dorota Połowniak-Wawrzonek); artykuł dotyczący zmian znaczeniowych niektórych wyrazów w polszczyźnie (Joanna Senderska) oraz tekst komentujący błędy fleksyjne w wypowiedziach obcokrajowców (Aneta Iwan). Zamykający pismo stały dział: Recenzje (i nie tylko) mieści natomiast artykuł wyjaśniający kategorię postpamięci (pamięci wtórnej, przejętej od innych) i pokazujący jej przydatność w badaniach literackich na przykładzie jednego z głośnych debiutów ostatnich lat – powieści Jacka Dehnela Lala (Aleksandra Rzepkowska).

Redakcja „Kwartalnika…” ma nadzieję, że lektura artykułów zamieszczonych w jego drugim numerze dowiedzie trafności myśli Wyspiańskiego, który ustami bohaterów swych dramatów zapowiadał proroczo: „Jeszcze was nieraz wprowadzę w te progi” – „wieki żyć będę”.

 

 

 

¹Tytuł jest złożeniem dwóch myśli Wyspiańskiego. Pierwsza pochodzi z noty do Bolesława Śmiałego (cyt. za: S. Wyspiański, Poezje, wybrał i wstępem opatrzył J. Z. Jakubowski, Warszawa 1969, s. 18), druga – z Daniela (cyt za: S. Wyspiański, Dzieła zebrane, pod red. L. Płoszewskiego, t. 1: Daniel, Królowa polskiej korony, Legenda i Warszawianka, Kraków 1964, s. 34).

 

 

 

 

---

  

"Kwartalnik Polonistyczny" 2008, nr 3

 

 

 

 

 

Od redakcji
  

   We wstępie do pierwszego numeru „Kwartalnika Polonistycznego…” sygnalizowaliśmy, że trwa „przebudowa” naszego polonistycznego gmachu, której najważniejsze kierunki wytyczają interdyscyplinarność i integracja.  Kontynuacja tej problematyki znalazła wyraz w artykule S. Bortnowskiego Kryzys polonistyki uniwersyteckiej, w którym autor analizuje wnikliwie referaty różnych badaczy wygłoszone na  Zjeździe Polonistów, jaki odbył się w Krakowie 22–25 września 2004 roku, dotyczące statusu tej dyscypliny wiedzy w zmieniającej się sytuacji cywilizacyjnej i kulturowej.
    Czy to dobrze, czy źle — zastanawia się S. Bortnowski — że dotychczasowy tradycyjny jednofakultetowy specjalistyczny model edukacji polonistycznej traci swoją autonomiczność i  jest zastępowany przez moduły kilku różnych fakultetów.
     Niepokoi go „umasowienie studiów polonistycznych”, drastyczne obniżanie się poziomu nauczania, a także negatywna selekcja kandydatów na studia, którzy, jak zauważa autor, nie wyróżniają się jakimiś ponadprzeciętnymi uzdolnieniami humanistycznymi.
    Artykuły zamieszczone w trzecim numerze naszego pisma adresowane są w przeważającej części do szkolnych polonistów i dotyczą  m.in. roli metody przekładu intersemiotycznego w integrowaniu wiedzy i  kształceniu kompetencji odbiorczych uczniów na różnych szczeblach edukacji polonistycznej (A. Kucharska-Babula); specyfiki słuchowiska radiowego (M. Bolińska); budowania  sytuacji dydaktycznych sprzyjających organizowaniu dialogu z wybitnymi twórcami literatury (I. Morawska); tworzenia sytuacji komunikacyjnych służących wzbudzaniu refleksji językowej u uczniów dyslektycznych „przez pokazanie im, w jaki sposób wykorzystywać umiejętności  językowe w działaniu” (E. Boksa); przełamywania szkolnej sztampy w pracy z utworami o tematyce obozowej (J. Pacuła).
    Do czytania w liceum Imperium R. Kapuścińskiego zachęca A. Szurczak. „Dwa są powody – pisze autorka- by sięgnąć po tę książkę na lekcjach poświęconych literaturze faktu. Pierwszy, że jest ona dziełem „cesarza naszych dziennikarzy”, drugi, że „prowokuje do refleksji na temat rozumienia przez autora obowiązków dziennikarza”.  
    W codziennej praktyce szkolnej mogą także okazać się pomocne omawiane przez J. Senderską kwestie poprawnościowe dotyczące odmiany, pisowni i wymowy nazwisk obcych (do artykułu dołączono słowniczek pisowni nazwisk i imion znanych pisarzy, filozofów, malarzy, muzyków).
   Uwadze czytelników polecamy także artykuły M. Cyran i P. Bojko. Pierwsza z wymienionych  autorek ukazuje na przykładzie analizowanych erotyków K. Przerwy Tetmajera, B. Leśmiana, J. Kasprowicza osiągnięcia poezji młodopolskiej w  dziedzinie prezentowania intymnej sfery ludzkich przeżyć. Natomiast P. Bojko koncentruje się w artykule na Norwidowskich sposobach portretowania ludzkich twarzy. Autorka dostrzega, że -  mimo eksponowania w wizerunkach twarzy inności, odrębnego piękna -  autor Czarnych kwiatów nie wykracza  w swoich przedstawieniach  poza gusty i upodobania estetyczne epoki, odwołującej się do greckiego kanonu urody.
    Warto przeczytać również artykuł A. Szary poświęcony wystawie fińskich artystów, którą można było oglądać, po raz kolejny, na wiosnę 2008 roku w Orońsku na Ziemi Radomskiej w Centrum Rzeźby Polskiej. Autorka, prezentując wybrane dzieła Finów, podkreśla bogactwo tematyki i wielkie walory artystyczne eksponowanych prac. Pisze: „Artyści rezygnują z powszechnego dziś epatowania brzydotą na rzecz kompozycji subtelnych, dopracowanych w każdym szczególe. Charakterystyczna jest precyzja i perfekcyjna realizacja, przywiązywanie dużej wagi do detalu. Wydaje się, że wszystko jest tutaj równie istotne: kształt, faktura, barwa relacje z przestrzenią […]”. Warto zapoznać się z omówieniem przez autorkę wybranych rzeźb i instalacji  artystów z Północy, choćby po to, by zorientować się, w jaki sposób wyrażane są w języku współczesnej sztuki problemy nękające świat.
   W Notatniku recenzenta zamieszczamy wspomnienie o naszej zmarłej koleżance z Instytutu Filologii Polskiej, dr Idzie Sadowskiej, pióra J. Rurawskiego.  Autor wspomina Ją jako człowieka o nieprzeciętnej osobowości i pasji życia i jako świetnie zapowiadającego się badacza literatury o bogatym już dorobku naukowym.
    Na łamach naszego czasopisma M. Inglot zapowiada uroczyste obchody 200. rocznicy urodzin Juliusza Słowackiego na Dolnym Śląsku. Z tej okazji  odbędzie się we Wrocławiu sesja naukowa poświęcona Jubilatowi, zostanie zorganizowana wystawa, na której będą prezentowane zbiory Ossolineum, w planie obchodów jest też specjalny  koncert przygotowany przez Akademię Muzyczną. W skład Dolnośląskiego Komitetu   Obchodów 200. rocznicy urodzin wieszcza wchodzi Instytut Filologii Polskiej UWr i IX Liceum im. Juliusza Słowackiego we Wrocławiu.
    W Notatniku recenzenta można również przeczytać recenzję  ostatniej książki rzeszowskiego badacza literatury Gustawa Ostasza Nad mądrością  liścia spadającego  pióra E. Mazur.

 

Spis treści

  
KONTEKSTY LITERATURY I JĘZYKA Maria Cyran, Odcienie intymności w liryce Młodej Polski
Anna  Szurczak, Ryszard Kapuściński - -Imperium. Reportaż czy esej?
Joanna Senderska, Odmiana, pisownia i wymowa nazwisk obcych
 
 

W PRZESTRZENI KULTURY

Pelagia Bojko, Norwidowskie portrety poetyckie. Szkic o wizualności
Marta Bolińska, Urok radiowego słuchowiska
Anna Szary, Fiński kunszt
 
W KRĘGU DYDAKTYKIStanisław Bortnowski, Rozpad polonistyki uniwersyteckiej
Agata Kucharska-Babula, Intersemiotyczność i semiotyka – czyli teoretyczne uzasadnienie integracji sztuk na lekcjach języka polskiego
Iwona Morawska, Stanisław Wyspiański – jego życie i twórczość – jako inspiracja do dialogu z kulturą na lekcjach języka polskiego
Jarosław Pacuła, W poszukiwaniu odpowiedzialności za właściwą percepcję problematyki obozowej w kształceniu polonistycznym
Ewa Boksa, Rozwijanie kompetencji komunikacyjnej uczniów dyslektycznych
 

NOTATNIK RECENZENTA (i nie tylko)

Mieczysław Ingot, Jubileusze naszych wieszczów. Między liturgią a empatią (Na przykładzie prac Dolnośląskiego Komitetu Obchodów 200 rocznicy urodzin Juliusza Słowackiego)
Józef Rurawski, W pogoni za życiem, w ucieczce przed śmiercią. Dr Ida Sadowska (1964-2007)
Elżbieta Mazur, Nad mądrością liścia spadającego
Beata Prościak , Między edukacją polonistyczną a zapotrzebowaniem na rynku pracy

 

 

 

---

  

"Kwartalnik Polonistyczny" 2008, nr 4

 

 

 

    Czwarty numer „Kwartalnika Polonistycznego…” 2008, poświęcony twórczości Zbigniewa Herberta w związku z dziesiątą rocznicą śmierci Poety, ukazał się dzięki dotacji Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego.

 

PRÓBA PORTRETU HERBERTA

 

    Zarówno biografia, jak i twórczość Zbigniewa Herberta są mocno zakorzenione w tradycji Europy. Lwów, Kraków, Toruń, Warszawa, miasta Francji, Anglii, Włoch, Niemiec, Grecji, Holandii, Austrii są niczym przystanki w wędrówce pisarza po basenie Morza Śródziemnego.
   Przestrzenie Starego Kontynentu pojawiają się w poezji i esejach pisarza nie tylko w wymiarze geograficznym, ale też kulturowym. Herbert z pasją opisuje klasyczną harmonię antycznych budowli greckich, pnące się w górę katedry gotyckie oraz dzieła „dawnych Mistrzów”. Z pasją czyta też księgi starożytnych i nowożytnych filozofów swojego kontynentu, a na ich podstawie formułuje własne poglądy ontologiczne, egzystencjalne i etyczne, wyrażone w „słowach (…) oknach otwartych na rzeczywistość”¹  współczesną.
   Niniejszy numer „Kwartalnika Polonistycznego” jest poświęcony w całości Zbigniewowi Herbertowi. Opublikowane w nim prace ukazują autora Pana Cogito jako przyjaciela, polemistę, a także myśliciela poszukującego sensu w wymiarze filozoficznym i estetycznym. Można je potraktować jako „portret” pisarza – człowieka, artysty i intelektualisty.
   Pierwszy dział pisma, Konteksty literatury i języka, prezentuje Herberta jako myśliciela dociekającego prawdy o świecie i życiu. Otwiera go tekst Marzeny Woźniak-Łabieniec Rekonstrukcja Hamleta. Wokół korespondencji Zbigniewa Herberta z Czesławem Miłoszem i Henrykiem Elzenbergiem. Badaczka traktuje epistolografię jako źródło wiedzy o twórczości poety, przyczynek do zrozumienia jego poglądów religijnych, filozoficznych i społeczno-politycznych, a także przyjaźni i relacji z innymi. Szczególne miejsce w tym szkicu zajmuje interpretacja Hamleta na granicy milczenia, w którym bohater Szekspira zostaje odczytany w perspektywie osobistych dociekań filozoficznych poety i ujęty jako wyraz jego własnej postawy. W świetle tych rozpoznań Autorka objaśnia sens zadedykowanego Miłoszowi wiersza Tren Fortynbrasa. Wskazuje, że ów tekst Herberta jest elementem sporu metapoetyckiego z autorem Pieśni obywatela i wskazuje na różnice w pojmowaniu celów sztuki przez obydwu twórców.
   Filozoficzne konteksty twórczości Herberta są tematem pracy Józefa Marii Ruszara zatytułowanej Apollo i Dionizos. Źródła mądrości poezji i filozofii. Autor wykazuje, że poeta swobodnie poruszał się po gruncie filozofii, a jego dyskurs literacki jest osadzony na solidnym fundamencie intelektualnym. Jednocześnie dowodzi, że odwołując się do wielkich starożytnych i nowożytnych filozofów europejskich, Herbert krytycznie korzystał z wszelkich ujęć płynących z systematyki i abstrakcji. Wypowiadał się bowiem przeciw prymatowi rozumu, a przedkładając nad intelekt siłę wrażliwości, dostrzegał znaczenie uczucia oraz etyki. Według badacza pierwiastki: apolliński i dionizyjski są dominantami w postrzeganiu rzeczywistości przez autora Jaskini filozofów i mogą być kluczem otwierającym sens wielu wierszy poety.
   Problematyki światopoglądu Herberta dotyczy także praca Zbigniewa Trzaskowskiego zatytułowana Brzemię rzeczy ostatecznych Zbigniewa Herberta. Podejmuje się w niej zagadnienie poetyckiej eschatologii twórcy U wrót doliny. Artykuł jest eksplikacją tezy, że metafizyczny nurt liryki Herberta wynika nie z uczuciowości, lecz jest wyrazem „aktu poznawczego”, żmudnego poszukiwania Tamtego Świata. Autor dowodzi, że dociekając ostatecznego sensu ludzkiej egzystencji, bohater eschatologicznych wierszy Herberta boleśnie przeżywa kryzys empirii, jednocześnie z dystansem traktuje „katechizmowe dogmaty”, z ironią odnosi się do „spłyconych wyobrażeń religijnych”. „Herbert – pisze Trzaskowski – bierze na serio stwierdzenie, że umarł Bóg ontologii, ale nie łączy tego faktu z równoczesną śmiercią Boga człowieka”. Brzemię rzeczy ostatecznych... ukazuje, że poeta odwołuje się do poglądów filozoficznych, by w nawiązaniu do nich zbudować własny wymiar Transcendencji w świecie po holokauście, Oświęcimiu, gułagach.
  Artykuł Jadwigi Mizińskiej zatytułowany Czułość traktuje o Herbercie-człowieku. Rozpoczyna się intrygująco i bardzo osobiście. Przytoczono w nim teksty z dojrzałego okresu twórczości trojga pisarzy: Zbigniewa Herberta (Czułość), Julii Hartwig (Czułość) oraz Czesława Miłosza (Biografia artysty). Nim badaczka powróci do zacytowanych wierszy, przedstawi Czytelnikowi przejmujące studium widzenia, przeżywania i doświadczenia świata przez Człowieka Późnego, stojącego u drzwi Tamtego Świata. Ta część pracy, eksplikowana osobistym wspomnieniem o Matce, została ujęta uniwersalnie. Pokazuje przychodzące z wiekiem odmienne postrzeganie rzeczywistości, blaknięcie dawnych emocji, stępienie ostrości wcześniejszych ocen. Czułość jest według Autorki dominantą widzenia świata przez Starość. Przez pryzmat takich właśnie konkluzji ocenia ona późną twórczość Herberta, a przede wszystkim jego ostrą polemikę z Miłoszem.
   Motywowi drzewa w twórczości autora Pana Cogito jest poświęcona praca Marzeny Marczewskiej zatytułowana Herbert wśród drzew, czyli kilka uwag o symbolice arboralnej w poezji Zbigniewa Herberta. Autorka wprowadza Czytelnika w symboliczne znaczenia drzew wyrażone w wielu kulturach świata, zarówno dawnych, jak i współczesnych. Sygnalizuje też wielość i rozmaitość przywołań elementów drzewnych w tomie Elegia na odejście. Szczególnie jednak koncentruje się na objaśnieniu funkcji motywu drzewa w wierszach Apollo i Marsjasz oraz Dęby.
  Następny dział pisma, W przestrzeni kultury, jest poświęcony związkom i powinowactwom poezji i eseistyki Herberta z malarstwem i architekturą. Rozpoczyna go praca Alicji Krawczyk Zbigniewa Herberta „podróże do źródeł” koncentrująca się na esejach twórcy z tomu Barbarzyńca w ogrodzie, Martwa natura z wędzidłem oraz Labirynt nad morzem, a także na jego szkicach drukowanych w „Zeszytach Literackich”. Autorka ukazuje poglądy poety na temat możliwości opisu dzieła sztuki w literaturze, analizuje też jego sądy o recepcji tworów malarstwa i architektury. Ze szkicu wyłania się obraz Herberta jako człowieka ogarniętego pasją zwiedzania, jako miłośnika sztuki niestrudzenie wędrującego po świecie europejskiej kultury, a zarazem wnikliwego odbiorcy piękna utrwalonego w kamieniu czy też kresce oraz barwnej plamie.
  Szkic Związki poezji Herberta ze sztuką pióra Marii Cyran dotyczy nawiązań liryki autora Struny światła do malarstwa, architektury, rzeźby. Autorka wykazuje, że będąc miłośnikiem tych dziedzin artystycznej działalności człowieka, Herbert widział pułapki estetyzmu, toteż postrzegał dzieło sztuki w kontekście problemów współczesnego świata. Swój sąd uzasadnia kilkoma wierszami inspirowanymi dokonaniami wcześniejszych artystów: Apollo i Marsjasz, Fragment wazy greckiej, Mona Liza, Wawel, Wit Stwosz: Uśnięcie NMP. Interpretując wymienione liryki, wskazuje, że przywołane w nich dzieła sztuki są nie tylko wyrazem zachwytu poety nad malarstwem i architekturą kręgu śródziemnomorskiego, ale także poszukiwaniem prawd egzystencjalnych, uniwersalnych wzorów etycznych i kanonów estetycznych.
   Mniej znany tekst Herberta, De stomme van Kampen (1585-1634), jest tematem pracy Patrycji Garboś Jedność obrazu, jedność ekfrazy. Avercamp widziany oczami Herberta. Autorka eksponuje uporządkowanie kompozycyjne eseju poety, zmierzające od „synkretycznej ekfrazy” (inwentaryzacja dzieł Avercampa) do „ekfrazy analityczno-syntetycznej” (opis obrazu Krajobraz zimowy z łyżwiarzami), pozwalającej poznać upodobania i zamiłowania jednego z „małych” mistrzów siedemnastowiecznej Holandii. Badając konstrukcję De stomme…, Garboś śledzi sposób, w jaki po namalowanym świecie przesuwa się oko poety, penetrujące śnieżną przestrzeń, ludzi oddanych zimowym zabawom i barwy pokrytej białym puchem Holandii. Podsumowuje literacki opis dzieła malarskiego: „na chwilę słowo spotyka się z obrazem, jednoczy się z nim, by na powrót stać się samodzielnym artystycznie tekstem kultury” o artyście i jego sztuce.
   W części W kręgu dydaktyki znajdzie Czytelnik analizy tekstów Herberta służące ukazaniu problemów związanych z ocenianiem maturalnym bądź materiały pokazujące jak wykorzystać twórczość poety na lekcjach języka polskiego. Dział ten otwiera artykuł Stanisława Bortnowskiego Przeciw tyranii kluczy maturalnych (na przykładzie prozy poetyckiej Zbigniewa Herberta „Kraj”). Znany ze swego twórczego krytycyzmu Autor tym razem opowiada się przeciw zniewoleniu współczesnej dydaktyki przez „klucz” oceny interpretacji. Jego zdaniem schematy pomiaru dydaktycznego w zakresie odczytania tekstu literackiego są sprzeczne zarówno z faktem, że nie ma wzorca odczytania dzieła literackiego, jak i z tendencjami współczesnej dydaktyki preferującej hermeneutyczny model obcowania z utworem. Potwierdzeniem tego wywodu jest analiza i interpretacja wiersza Herberta Kraj. Różnorodność odczytań tego tekstu przez Autora artykułu oraz licznych respondentów (nauczycieli akademickich, szkolnych polonistów, pisarzy) pokazuje bogactwo i niejednoznaczność Kraju opalizującego sensami wynikającymi z przywołanych przez Herberta symboli, a także z uwikłania utworu w konteksty biograficzne czy kulturowe. Ostatecznie Bortnowski udowadnia, że „klucz oceny” interpretacji kłóci się z samodzielnością myślenia uczniów.
   W artykule Ireny Żukowskiej-Rumin zatytułowanym Umieranie Memnona – ukłon w stronę starożytności. Zbigniew Herbert „Fragment wazy greckiej” Czytelnik znajdzie odczytanie wiersza wymienionego w tytule pracy. Autorka ujmuje tekst poety w kontekście malowidła na czarze Durisa Eos ze zwłokami Memnona. Dowodzi, że literacki opis dzieła plastycznego jest widziany przez pryzmat wyobraźni Homera, co uzasadniają przytoczone w artykule cytaty z Iliady. Choć szkic formalnie bliższy jest sztuce interpretacji niż artykułowi metodycznemu, polonista licealny może na jego podstawie stworzyć własny projekt lekcji literacko-malarskiej pokazującej zarówno portret Herberta-erudyty, jak i bogactwo kontekstów interpretacyjnych jego dzieła oraz intersemiotyczny i intertekstualny charakter kultury. 
    Tekst Aliny Białej Zawodowy amator. Lekcje z Herbertem składa się z trzech części. Pierwsza traktuje o podróżach Herberta szlakiem kultury europejskiej oraz ich owocach, esejach i rysunkach. Druga ma formę recenzji albumu Józefa Marii Ruszara, Apostoł w podróży służbowej. Prywatna historia sztuki Zbigniewa Herberta, prezentującego literackie i plastyczne prace poety w zestawieniu ze zdjęciami przywoływanych w nich dzieł. W części trzeciej Autorka sugeruje, jak wykorzystać niektóre moduły albumu na lekcjach języka polskiego w szkole podstawowej, gimnazjum i liceum, by wprowadzić ucznia zarówno w świat twórczości Herberta, jak i w problematykę związków literatury i malarstwa.
    Ostatni rozdział pisma, Notatnik recenzenta (i nie tylko), zawiera tekst Elżbiety Mazur Myśli, słowa, rysunki poświęcony omówieniu jednej z najnowszych książek dotyczących twórczości poety. Praca jest recenzją albumu Herbert. Znaki na papierze. Utwory literackie, rysunki i szkice, będącego wyborem prac plastycznych Herberta zestawionych z jego słowem. Autorka zwraca uwagę, że publikacja wpisuje się w nurt współczesnej humanistyki zorientowanej na tropienie i interpretowanie związków znaków słownych i ikonicznych. Miłośnikom dokonań poety dowodzi, że „w przypadku autora Barbarzyńcy w ogrodzie proces tworzenia dokonuje się na granicy różnych form twórczej działalności człowieka”.
     Redakcja „Kwartalnika Polonistycznego” zachęca Czytelników także do lektury wywiadu ze znawcą twórczości autora Apolla i Marsjasza – Józefem Marią Ruszarem – autorem dwu książek na temat Herberta: Apostoł w podróży służbowej… oraz Stróż swojego brata. Badacz opowiada zarówno o poecie, człowieku i artyście, jak i o swojej fascynacji jego dorobkiem.
Te sądy i opinie o poecie są ostatnią kreską do „portretu” Zbigniewa Herberta – człowieka i twórcy – naszkicowanego w niniejszym numerze „Kwartalnika Polonistycznego”.

 

Alina Biała 

¹ Z. Herbert, Poeta wobec współczesności, [w:] tenże, Wiersze wybrane, Kraków 2007, s. 398.

 

 

 

Spis treści

WSTĘP
1. Alina Biała, Próba portretu Herberta 

I KONTEKSTY LITERATURY I JĘZYKA
1. Marzenia Woźniak-Łabieniec, Rekonstrukcja Hamleta. Wokół korespondencji Zbigniewa Herberta z Czesławem Miłoszem
2. Józef Maria Ruszar, Apollo i Dionizos. Źródła mądrości poezji i filozofii
3. Zbigniew Trzaskowski, Brzemię rzeczy ostatecznych Zbigniewa Herberta
4. Jadwiga Mizińska, Czułość
5. Marzena Marczewska, Herbert wśród drzew, czyli kilka uwag o symbolice arboralnej w poezji Zbigniewa Herberta  

II W PRZESTRZENI KULTURY
1. Alicja Krawczyk, Zbigniewa Herberta podróż do źródeł
2. Maria Cyran, Związki poezji Zbigniewa Herberta ze sztuką
3. Patrycja Garboś, Jedność obrazu, jedność ekfrazy. Avercamp widziany oczami Herberta

III W KRĘGU DYDAKTYKI
1. Stanisław Bortnowski, Przeciw tyranii kluczy maturalnych (na przykładzie prozy poetyckiej Zbigniewa Herberta Kraj)
2. Irena Żukowska-Rumin, Umieranie Memnona – ukłon  stronę starożytności. Zbigniew Herbert „Fragment wazy greckiej”
3. Alina Biała, Zawodowy amator. Lekcje z Herbertem

IV NOTATNIK RECENZENTA (I NIE TYTLKO)
1. Elżbieta Mazur, Myśli, słowa, rysunki 
2. To był „poeta doctus”. Z Józefem Marią Ruszarem rozmawiają Alina Biała, Alicja Krawczyk i Joanna Senderska

 

 

 

---

 

 

---

 

 

---